Part 1

Noong 2018, si Miguel “Kiko” dela Cruz, 34 anyos, mula sa Cabanatuan City, Nueva Ecija, ay punong-puno ng pag-asa. Galing siya sa mahirap na pamilya. Buong buhay niya ay nagtrabaho siya bilang magsasaka at construction worker para lang makapagpadala ng pagkain sa mesa. Ngunit may isang pangarap siya na hindi niya bitawan: magkaroon ng sariling negosyo para mabigyan ng magandang buhay ang kanyang asawang si Elena at ang kanilang nag-iisang anak na si Sofia, na noon ay 4 taong gulang pa lamang.

Isang araw, narinig niya mula sa isang kaibigan na mayroong malaking lupang bundok sa Carranglan na inuupahan ng mura. Agad siyang nagpunta roon. Ang lupa ay pag-aari ni Mang Karding, isang matandang lalaki na halos hindi na nakakapunta sa taas dahil sa edad. Matapos ang ilang oras ng usapan at pagtataya, pumayag si Mang Karding na paupahan kay Kiko ang isang malaking bahagi ng bundok sa loob ng limang taon.

Buong determinasyon na ginamit ni Kiko ang lahat ng ipon niya. Nag-loan pa siya sa Land Bank of the Philippines gamit ang maliit na lupa ng kanyang mga magulang bilang collateral. Bumili siya ng mga kawayan at kahoy para sa mga kulungan, nagpa-install ng malalim na balon na de-bomba, at bumili ng 30 ulit na biik mula sa isang kilalang breeder sa San Jose City.

Nang araw na dinala niya ang mga biik sa bundok, yakap-yakap niya si Elena at Sofia. “Elena, tiwala ka lang sa akin,” sabi niya nang may kumpiyansa. “Sa loob ng isang taon, makakapagtayo tayo ng sariling bahay. Hindi na tayo magrenta. Magkakaroon ng magandang kinabukasan si Sofia.”

Si Elena ay ngumiti, ngunit may bahid ng pag-aalala sa mga mata. “Sige Kiko. Basta mag-ingat ka rito sa taas. Kami ni Sofia ang maghihintay sa’yo.”

Sa unang tatlong buwan, mukhang maganda ang takbo. Maagang gumigising si Kiko, naglilinis ng kulungan, naghahalo ng pagkain, at nagbabantay kahit gabi. Paminsan-minsan ay umaakyat si Elena kasama si Sofia para magdala ng lutong pagkain at makipag-usap. Masaya sila. Parang unti-unting natutupad ang pangarap.

Ngunit bigla na lang nagbago ang lahat.

Nagsimula ang balita tungkol sa African Swine Fever na kumakalat sa Central Luzon. Sa simula, akala ni Kiko ay ligtas sila dahil nasa mataas na bahagi sila ng bundok at malayo sa mga pangunahing daan. Ngunit sunod-sunod ang balita ng mga sakahan na nawalan ng mga baboy. May mga kapitbahay na nagpasya na sunugin ang mga patay na baboy at isara ang kanilang mga kulungan para hindi kumalat ang sakit.

Si Elena ay nagsimulang matakot. “Kiko, benta na natin ang mga biik habang may halaga pa. Baka mahawa din sila rito.”

Ngunit matigas ang ulo ni Kiko. “Hindi, Elena. Ang mga baboy ko ay malusog pa. Ang sakit ay nasa ibaba. Dito sa taas, may distansya tayo. Magiging maayos din ito. Kailangan lang natin ng kaunting pasensya.”

Patuloy siyang nagtrabaho nang walang pahinga. Hindi niya namalayan na unti-unting sumasama ang kalusugan niya dahil sa sobrang pagod, kakulangan sa tulog, at sobrang pag-iisip. Isang gabi, bigla siyang nawalan ng malay. Dinala siya sa Cabanatuan Provincial Hospital. Na-diagnose siya ng matinding pagod at dehydration. Kinailangan niyang manatili sa ospital nang mahigit isang buwan. Pagkatapos noon, pinilit siya ni Elena na magpahinga muna sa mga magulang niya sa Gapan.

Habang wala siya, walang nakabantay nang maayos sa mga baboy. Ilang biik ang nawalan ng buhay dahil sa sakit. Ang iba ay nakatakas at pumasok sa gubat. Nang makabalik siya sa bundok, halos kalahati na lang ang natitira sa 30 biik. Mas masahol pa, tumaas nang doble ang presyo ng pagkain ng baboy dahil sa lockdown at paghihigpit sa transportasyon. Ang bangko naman ay sunod-sunod ang tawag para sa mga hulog na utang.

Tuwing gabi, habang tumutunog ang ulan sa bubong na yero, naiisip niya ang lahat ng sakripisyo niya. Parang unti-unting nawawasak ang lahat ng pinaghirapan niya.

Isang gabi, tumawag ang isang collector mula sa bangko. Mahaba ang usapan. Pagkatapos ng tawag, naupo siya sa sahig ng maliit na kubo at tumitig sa dilim. “Elena… tapos na ako,” bulong niya sa telepono. “Hindi ko na kaya. Wala na akong maitutulong dito.”

Kinaumagahan, isinara niya ang mga kulungan. Ibinigay niya ang mga susi kay Mang Karding. “Pasensya na po, Mang Karding. Hindi ko po kaya. Ibalik ko na po sa inyo ang lupa niyo. Salamat po sa lahat.”

Hindi niya kinaya pang tumingin ulit sa mga bakanteng kulungan. Bumaba siya mula sa bundok na parang natalo sa isang digmaan. Kasama ang pamilya, lumipat sila sa Quezon City. Nagtrabaho sila bilang ordinaryong manggagawa sa pabrika. Simple ang buhay nila – hindi mayaman, pero tahimik at walang utang na nagbabanta araw-araw.

Tuwing may nagtatanong tungkol sa nakaraan niya sa pag-aalaga ng baboy, ngumingiti lang siya nang mapait. “Nawala lahat doon sa bundok. Parang binigay ko na lang ang pera ko sa lupa at hangin.”

Limang taon ang lumipas. Si Sofia ay 9 na taong gulang na ngayon at nasa Grade 3. Paminsan-minsan ay tinatanong niya ang ama, “Papa, bakit hindi na tayo bumalik sa bundok? May mga baboy pa ba roon?”

Palaging binabago ni Kiko ang usapan. Ayaw niyang balikan ang masakit na alaala.

Hanggang sa isang gabi, tumunog ang kanyang lumang cellphone. Isang numero na matagal na niyang hindi nakikita.

“Hello?” sagot niya.

“Kiko… anak,” sabi ng boses na medyo nanginginig na. Si Mang Karding. “Kailangan mong bumalik dito sa bundok. ‘Yung lugar mo noon… may malaking nangyari. Hindi ko maipapaliwanag sa telepono. Bumalik ka na, please.”

Naramdaman ni Kiko ang mabilis na tibok ng kanyang puso. Bakit ngayon pa? Ano ang nangyari? Nasira ba ng bagyo ang lupa? Naibenta ba ito? O may mas malala pa?

Kinaumagahan, nagpaalam siya kay Elena at Sofia. Sumakay siya ng bus, pagkatapos ay jeep, at sa wakas ay naglakad siya nang mahigit dalawang oras paakyat sa bundok. Ang dating daan na madalas niyang tinatahak ay halos hindi na makilala. Matataas na cogon grass, maliliit na puno, at mga baging ang sumakop sa landas. Parang isang lugar na iniwan nang sampung taon.

Habang umaakyat siya, bumabalik ang lahat ng alaala – ang pag-asa, ang pagod, ang mga argumento nila ni Elena, ang gabing sumuko siya. Mabigat ang mga binti niya, hindi lang dahil sa pag-akyat kundi dahil sa bigat ng nakaraan.

Nang marating niya ang huling liko ng bundok, bigla siyang tumigil. Parang may pumigil sa kanyang dibdib.

Ang lugar na iniwan niya noon na parang patay… ngayon ay…

…

Part 2

Hindi niya magalaw ang mga paa niya. Ang mga mata niya ay nanatiling nakatitig sa ibaba. Ang buong dalisdis ng bundok ay parang may buhay. Madilim na mga hugis ang gumagalaw sa gitna ng matataas na damo at mga puno. Mga baboy. Maraming baboy. Malalaking baboy-ramo, mga inahing may mga biik na sumusunod sa likod, at mga batang baboy na tumatakbo-takbo sa pagitan ng mga lumang kulungan na halos giba na at tinakpan ng mga baging.

Ang mga lumang kawayan at kahoy na pinaghirapan niyang itayo noon ay halos hindi na makilala. Pero ang mga baboy… sila ang malinaw na patunay na may nangyari dito habang wala siya.

Dahan-dahang bumaba si Kiko. Ang mga baboy ay hindi agad tumakbo palayo. Parang sanay na sila sa presensya ng tao, o kaya naman ay matagal nang walang nanggugulo sa kanila. Nakita niya ang lumang balon na kanyang ipinagawa – tubig pa rin ang dumadaloy mula rito, malinaw at malamig. May ilang baboy na umiinom doon.

“Anak… Kiko,” tawag ng isang boses mula sa gilid ng daan. Si Mang Karding, mas matanda na ngayon, may tungkod, ngunit ang mga mata niya ay nagniningning. “Alam kong babalik ka rin.”

Niyakap nila ang isa’t isa nang matagal. Walang salita sa una. Pagkatapos ay umupo sila sa isang malaking bato na dating ginagamit niya para magpahinga.

“Pagkatapos mong umalis,” simula ni Mang Karding, “madalas akong umakyat dito para tingnan kung may natitira pa. Pagkalipas ng ilang buwan, nakita ko na may mga baboy pang gumagala. Hindi ko sila ginulo. Dahil mataas at liblib ang lugar na ito, at ang daan ay halos hindi na ginagamit ng iba, parang hindi umabot dito ang sakit na kumalat sa ibaba. Ang mga baboy na natira ay nagparami nang natural. Sagana ang pagkain dito – damo, ugat-ugat, mga bunga ng puno. Tubig ay hindi nauubos. At walang tao na regular na nanggugulo sa kanila.”

Itinuro niya ang mga naglalakihang inahing baboy. “Tinatayang nasa 200 na sila ngayon, Kiko. May iba’t ibang edad. May mga malalaki na, may mga biik pa lang. Ang iba ay may marka pa rin sa tainga na parang sa mga orihinal mong biik noon.”

Hindi makapagsalita si Kiko. Lumakad siya sa paligid, hinawakan niya ang mga lumang poste na kanyang itinayo noon gamit ang sarili niyang mga kamay. May mga baging na tumatakip, pero solid pa rin ang pundasyon. Parang may bahagi ng kanyang sarili na nanatili rito habang siya ay nasa siyudad, nagtratrabaho sa pabrika, at sinusubukang kalimutan ang lahat.

“Bakit mo ako tinawagan ngayon, Mang Karding?” tanong niya nang medyo kalmado na. “May iba pa bang dahilan?”

Tumango ang matanda. “May mga tao na nagsisimula nang magtanong tungkol sa lupa na ito. May isang kompanya mula sa Maynila na gustong umupa o bilhin ang buong bundok para gawing eco-tourism o solar project. Malaking pera ang inaalok nila sa akin. Sapat na para makapagpahinga ako nang maayos kasama ang aking pamilya. Pero sinabi ko sa kanila na may nakatira pa rito, may karapatan pa ang dating nangungupahan. Hinintay kita.”

Naramdaman ni Kiko ang bigat ng desisyon na kailangan niyang gawin. Limang taon siyang umiwas sa lugar na ito. Ngayon, bigla itong nagbalik sa kanya – hindi bilang guho, kundi bilang isang buhay na pamana.

Bumaba siya pabalik sa Quezon City kinabukasan. Buong gabi niyang ikinuwento kay Elena ang lahat. Si Elena ay umiyak habang pinakikinggan siya. “Kiko, ano ang plano mo ngayon?”

“Hindi ko alam pa,” sagot niya nang tapat. “Pero parang may boses na nagsasabi sa akin na hindi pa ito tapos. Parang binigyan ako ng pangalawang pagkakataon.”

Sa sumunod na mga linggo, bumalik siya sa bundok nang ilang beses. Dinala niya ang isang beterinaryo na kaibigan niya mula noon para suriin ang mga baboy. Magandang balita: malusog ang karamihan. Dahil sa natural na seleksyon at pagkakahiwalay sa loob ng limang taon, parang may natural na resistensya na nabuo sa ilang mga biik. Hindi ito garantisadong 100%, pero mas maganda ang kalagayan kaysa sa inaasahan.

Ngunit hindi madali ang lahat. May mga hadlang. May ilang tao sa ibabang barangay na nagsimulang magtanong kung sino ang may-ari ng mga baboy ngayon. May isang grupo na gustong “manghuli” ng ilang malalaking baboy-ramo para ibenta. Kailangan ni Kiko na magpunta sa barangay hall at ipaliwanag ang kanyang karapatan bilang orihinal na nangungupahan na nag-iwan ng mga alagang hayop.

May pagkakataon din na tinawagan siya ng isang representante ng kompanyang gustong bumili ng lupa. Inalok siya ng malaking halaga para “bitawan” ang anumang karapatan niya. Sandali niyang naisip ang pera – sapat na para makabili sila ng bahay sa siyudad, makapag-aral nang maayos si Sofia, at hindi na mag-alala tungkol sa pera. Ngunit nang makita niya si Mang Karding na nakatitig sa kanya nang may tiwala, at nang maalala niya ang mga baboy na “naghintay” sa kanya sa bundok, tumanggi siya.

“Hindi ko po kayang bitawan ito,” sabi niya nang may kumpiyansa. “Ito ang pinaghirapan ko. At ito ang nagbigay sa akin ng pag-asa ulit.”

Sa tulong ng isang abogado na kaibigan at isang opisyal mula sa Department of Agriculture na naantig sa kanyang kwento, nakakuha siya ng pansamantalang permit para pamahalaan ang lugar bilang livelihood project. Hindi ito madali. Maraming papeles, maraming pagpupulong, at maraming paghihintay. Ngunit sa bawat pag-akyat niya sa bundok, mas lalo niyang nararamdaman na ito ang tamang desisyon.

Unti-unti niyang nire-rebuild ang ilang kulungan gamit ang perang nakuha niya sa pagbebenta ng ilang malalaking baboy-ramo sa isang mapagkakatiwalaang buyer na nagbayad ng premium dahil sa “kwento ng mga baboy na nakaligtas.” Hindi niya lahat kinuha. Iniwan niya ang malalaking grupo na malayang gumala sa bundok, habang dahan-dahang inilipat niya ang mga mas maliliit at mas madaling hawakan sa mga bagong kulungan na may tamang biosecurity.

Si Elena at Sofia ay nagsimulang sumama sa kanya tuwing weekend. Si Sofia ay masaya na makita ang mga baboy. “Papa, ito ba ‘yung mga baboy mo noon?” tanong niya habang pinagmamasdan ang isang grupo ng mga biik na tumatakbo.

“Oo, anak,” sagot ni Kiko habang yakap-yakap ang anak niya. “Hindi lang sila ang naghintay. Tayo rin ang naghintay ng tamang panahon.”

Pagkalipas ng apat na buwan, may dumating na isang grupo mula sa isang pambansang agricultural program. Narinig nila ang kwento tungkol sa “mga baboy na nakaligtas sa bundok ng Carranglan.” Ginawa nila ang testing sa mga baboy. Ang resulta ay nagbigay ng pag-asa: malinis ang karamihan, at ang ilang mga biik ay nagpakita ng mas mataas na resistensya kumpara sa average.

Ang opisyal na namuno sa grupo ay lumapit kay Kiko pagkatapos ng testing. “Mr. dela Cruz, ang kwento niyo at ang mga baboy na ito ay maaaring maging bahagi ng isang pilot project para sa pagbabalik ng industriya ng baboy sa bansa. Kung papayag kayo, bibigyan namin kayo ng suporta – training, equipment, at tulong sa pagpapalawak ng sustainable na pamamahala. Hindi lang para sa inyo, kundi para matulungan din ang ibang mga magsasaka na nawalan ng lahat dahil sa ASF.”

Si Kiko ay tumitig sa opisyal nang matagal. Limang taon niya itong iniiwasan. Limang taon niyang inakala na tapos na ang lahat. Ngayon, bigla na lang binibigyan siya ng pagkakataon na hindi lang para sa kanyang pamilya, kundi para sa marami pang iba.

Tumango siya. “Sige po. Handa ako.”

Sa sumunod na mga buwan, unti-unting nabuo ang bagong sistema. May mga bagong kulungan na may tamang drainage at biosecurity. May mga local na kabataan na tinuruan niya kung paano pangalagaan ang mga baboy nang maayos. Si Mang Karding ay madalas na bumibisita at tumutulong sa payo niya.

Isang hapon, habang nakatayo sila ni Elena at Sofia sa parehong lugar kung saan siya tumigil noon, tinitingnan niya ang bundok na puno na ngayon ng buhay – mga bagong kulungan, mga baboy na malusog, at ang malayang gumagalang grupo sa gubat. Ang araw ay unti-unting lumulubog, nagbibigay ng ginintuang liwanag sa buong tanawin.

“Elena,” sabi niya nang mahina, “natupad ko na ang pangako ko. May bahay na tayo dito – hindi kasing ganda ng nasa siyudad, pero atin ito. At may kinabukasan na tayo.”

Ngumiti si Elena at hinawakan ang kamay niya. “Hindi lang natupad, Kiko. Mas malaki pa sa inasahan natin.”

Si Sofia ay tumakbo papunta sa isang maliit na grupo ng mga biik at tumawa habang pinagmamasdan silang tumatakbo. Si Kiko ay tumitig sa anak niya, pagkatapos ay sa bundok, at sa wakas ay kay Mang Karding na nakatayo nang may ngiti sa malayo.

Bigla niyang naisip ang gabing iyon limang taon na ang nakalipas nang bulong niya na “tapos na ako.” Ngayon alam niya na hindi pa pala iyon ang wakas. Ito pala ang simula ng isang bagong kabanata – isang kabanata na hindi niya inakala na posible.

At sa pagkakataong ito, hindi niya na iiwan ulit.