May kung anong kakaiba sa mukha ni Marco.
Hindi iyon ang ekspresyon ng lalaking iniwan siya 2 buwan na ang nakalipas.
Wala roon ang pamilyar na lamig.
Wala rin ang kontroladong tingin na para bang bawat emosyon ay kailangang dumaan muna sa isang board meeting bago niya pahintulutang lumabas.
Takot ang nakikita niya.
At luha.
Tunay na luha.
Inalis ng doktor ang probe at inayos ang kumot sa ibabaw ng tiyan ni Andrea.
“Healthy ang baby. Normal ang heartbeat at maganda rin ang development.”
Napangiti si Andrea.
Iyon lamang ang gusto niyang marinig.
“Salamat, Doc.”
May sinabi pang doktor tungkol sa vitamins at susunod na checkup ngunit halos hindi na iyon narinig ni Marco.
Nakatayo lamang siya sa gilid.
Nakatingin sa monitor.
Parang may iniwang bahagi ng sarili niya roon.
Nang matapos ang consultation, kinuha ni Andrea ang kanyang bag.
“Andrea.”
Hindi siya lumingon.
“Pwede ba tayong mag usap?”
“Wala na tayong kailangang pag usapan.”
“Meron.”
“Hindi dahil buntis ako, Marco.”
“Hindi lang tungkol sa baby.”
Doon siya napalingon.
“Mabuti. Dahil kung balak mong sabihin na magkabalikan tayo dahil anak mo ito, huwag mo nang ituloy.”
Natahimik si Marco.
Lumabas si Andrea ng silid.
Sumunod siya.
Sa corridor, mabilis maglakad si Andrea kahit ilang beses siyang tinawag ni Marco.
Pagdating sa elevator, pinindot niya ang button.
Doon niya muling napansin ang sobre sa bulsa ng lalaki.
Mas nakalabas na ngayon.
St. Gabriel Neurological Institute.
Dr. Rafael Mendoza.
Patient name.
Marco Reyes.
Napakunot ang noo ni Andrea.
“Ano iyan?”
Awtomatikong tinakpan ni Marco ang bulsa.
“Wala.”
Napatawa si Andrea.
Isang maikli at mapait na tawa.
“Ayan.”
“Ano?”
“Iyan ang dahilan kung bakit tayo naghiwalay.”
Hindi sumagot si Marco.
“3 taon, Marco. Kapag tinatanong kita kung saan ka nanggaling, wala. Kapag tinatanong kita kung may problema, wala. Kapag umiiyak ako, sinasabi mong pagod ka. Ngayon may reseta kang galing sa neurologist at ang sagot mo pa rin ay wala.”
Bumukas ang elevator.
Pumasok si Andrea.
Hindi sumunod si Marco.
Bago tuluyang magsara ang pinto, nagsalita siya.
“May tumor ako.”
Napahinto ang pinto nang ilagay ni Andrea ang kamay sa sensor.
Tahimik.
Biglang parang napakalakas ng ugong ng air conditioner sa corridor.
“Ano?”
“Hindi cancer.”
Mabilis iyong sinabi ni Marco.
“Pero nasa bahagi ng utak na delikadong operahan.”
Nakatitig lamang si Andrea.
“At si Isabela?”
Hindi nakasagot si Marco.
Iyon ang mas masakit.
Lumabas si Andrea sa elevator.
“Si Isabela ba ang doktor mo?”
Umiling si Marco.
“Kasintahan mo?”
“Andrea.”
“Sabihin mo.”
Hindi makatingin nang diretso si Marco.
“Patay na si Isabela.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa batok ni Andrea.
Hindi iyon ang sagot na inaasahan niya.
“Kapatid ko siya.”
Napaatras si Andrea.
“Ano?”
“Mas bata siya sa akin ng 6 na taon.”
Unti unting naupo si Marco sa bakanteng upuan sa corridor.
Hindi eleganteng Presidente ng Reyes Group ang nakikita ni Andrea ngayon.
Isang pagod na lalaki lamang.
“19 siya nang magsimula ang seizures niya. Akala namin epilepsy lang. Hindi pala. May tumor siya sa parehong bahagi ng utak kung saan nakita ang akin.”
Napahawak si Andrea sa strap ng kanyang bag.
“Pareho?”
Tumango si Marco.
“Namana namin sa side ni Mama ang genetic condition. Napakababa ng posibilidad pero nangyari sa aming dalawa.”
Hindi pa rin sapat iyon para maunawaan ni Andrea ang lahat.
“Bakit mo binabanggit ang pangalan niya habang natutulog?”
Napapikit si Marco.
“Kasama ko siya noong huling gabi niya.”
Humigpit ang panga nito.
“Humingi siya ng tulong.”
Nabasag ang boses ni Marco.
Hindi na niya naituloy agad.
“Ako ang kuya niya. Ako dapat ang nagbabantay. Pero nakatulog ako sa tabi ng kama niya. Nagising ako dahil nahulog na siya sa sahig.”
Umupo si Andrea sa kabilang dulo ng upuan.
Hindi malapit.
Hindi rin siya umalis.
“Sinisi mo ang sarili mo?”
“Hanggang ngayon.”
“At nang malaman mong may sakit ka rin?”
“Natakot ako.”
Iyon yata ang unang pagkakataong narinig ni Andrea na umamin si Marco na natatakot siya sa isang bagay.
“May posibilidad na mawalan ako ng memorya pagkatapos ng operasyon. May posibilidad na magkaroon ng problema sa pagsasalita. May maliit ding posibilidad na hindi ako magising.”
Napatingin si Andrea sa kanya.
“Kailan ang operasyon?”
“Bukas.”
Napatayo siya.
“Bukas?”
Tumango si Marco.
“Kung bakit nandito ka ngayon…”
“Preoperative tests.”
“At hiniwalayan mo ako dahil dito?”
Hindi sumagot si Marco.
“Marco!”
May ilang taong napalingon.
Wala nang pakialam si Andrea.
“Tiningnan mo ako sa mukha 2 buwan na ang nakalipas at sinabi mong ayaw mo na. Hinayaan mong isipin kong may ibang babae. Hinayaan mong isipin kong hindi mo ako minahal.”
“Mas madali sana kung galit ka sa akin.”
“Hindi mo puwedeng piliin para sa akin kung ano ang mas madali!”
Napaatras si Marco.
Napahawak si Andrea sa kanyang tiyan.
Hindi dahil masakit.
Dahil biglang gumalaw ang sanggol.
Mahina lamang.
Parang maliit na pitik mula sa loob.
Napababa ang tingin niya.
Huminga siya nang malalim.
Pagkatapos ay tumingin muli kay Marco.
“Alam mo kung ano ang pinakamasakit?”
Hindi ito sumagot.
“Hindi iyong iniwan mo ako.”
Namasa ang mata niya.
“Ang pinakamasakit ay 3 taon akong nasa tabi mo pero hindi mo ako pinayagang maging asawa mo.”
Tumulo ang luha ni Marco.
Walang dramatic na yakapan.
Walang biglang pagpapatawad.
Tumalikod si Andrea.
At umalis.
Kinabukasan, alas 5:40 ng umaga, gising na siya.
Nakatitig sa kisame ng maliit niyang condo.
Alam niyang alas 7 ang operasyon ni Marco.
Hindi siya pupunta.
Iyon ang desisyon niya.
Alas 5:52, bumangon siya.
Hindi pa rin siya pupunta.
Alas 6:08, naligo siya.
Para lang malinawan ang isip niya.
Alas 6:21, nakabihis na siya.
Hindi ibig sabihin niyon na pupunta siya.
Alas 6:37, nasa loob na siya ng taxi papuntang ospital.
Naiinis siya sa sarili niya.
Pagdating niya sa surgical floor, nakita niya si Doña Elena Reyes, ang ina ni Marco.
Bigla itong napatayo.
“Andrea?”
Namumugto ang mga mata ng matandang babae.
Hindi sila naging malapit kailanman.
Pero sa pagkakataong iyon, niyakap siya ni Doña Elena.
“Salamat at dumating ka.”
Hindi alam ni Andrea kung ano ang isasagot.
“Nasaan siya?”
“Sa loob na.”
Umupo sila.
Lumipas ang isang oras.
Dalawa.
Tatlo.
Bandang tanghali, hindi na mapakali si Doña Elena.
Si Andrea naman ay ilang beses nang naglakad papunta sa vending machine kahit hindi naman siya bumibili.
Alas 2:17 ng hapon nang lumabas ang surgeon.
Sabay silang tumayo.
“Successful ang procedure.”
Napahawak si Doña Elena sa dibdib.
Napapikit si Andrea.
“But we’ll need to monitor him closely. The next 24 hours are important.”
Nang payagan silang makita si Marco, natutulog pa ito.
May benda sa ulo.
May mga tubo.
May monitor sa magkabilang gilid.
Hindi lumapit agad si Andrea.
Kinailangan pa niyang pilitin ang mga paa niya.
Umupo siya sa tabi ng kama.
“Ang kapal ng mukha mo.”
Mahina niyang sinabi.
Walang sagot.
“Iniwan mo ako tapos kailangan ko pang pumunta rito.”
Tahimik ang monitor.
Beep.
Beep.
Napahawak siya sa kamay ni Marco.
“May anak tayo.”
Napaluha siya.
“Kaya gumising ka.”
Makalipas ang 11 oras, nagmulat ng mata si Marco.
Nandoon pa rin si Andrea.
Una niyang tiningnan ang kisame.
Pagkatapos ang ina niya.
Pagkatapos si Andrea.
Kumunot ang noo niya.
Kinabahan si Andrea.
Ito ang sinabi ng doktor.
Posibleng magkaroon ng memory problems.
“Marco?”
Matagal siyang tinitigan nito.
Pagkatapos ay gumalaw ang labi niya.
“Andrea.”
Napahagulhol si Doña Elena.
Ngunit may isa pang sinabi si Marco.
“Baby?”
Hindi napigilan ni Andrea ang mapatawa habang umiiyak.
“Oo. Nandito pa rin.”
Mahina siyang ngumiti.
Ilang linggo ang lumipas bago nakalabas si Marco ng ospital.
Hindi sila biglang nagkabalikan.
Iyon ang unang bagay na nilinaw ni Andrea.
Hindi binubura ng isang operasyon ang 3 taon ng katahimikan.
Hindi rin awtomatikong nagiging tama ang isang maling desisyon dahil ginawa iyon dahil sa takot.
Tinanggap iyon ni Marco.
Sa unang pagkakataon, hindi niya pinilit kontrolin ang resulta.
Nagpunta siya sa therapy.
Regular.
Hindi palihim.
Sinabi niya kay Andrea ang lahat tungkol kay Isabela.
May mga litrato.
Isang makulit na dalagitang mahilig sa taho at strawberry ice cream.
Mahilig kumanta kahit sintunado.
Mahilig magnakaw ng necktie ni Marco noong bata pa siya at isuot iyon sa school uniform.
Nakita ni Andrea ang isang lumang video.
Magkatabi ang magkapatid.
Tumatawa si Marco.
Tunay na tumatawa.
Halos hindi nakilala ni Andrea ang lalaking nasa screen.
“Ganito ka pala dati.”
“Mas pogi?”
“Hindi. Mas maingay.”
Ngumiti si Marco.
Unti unti silang natutong mag usap.
Minsan pangit.
Minsan may sigawan.
May isang gabi na umalis si Andrea sa gitna ng hapunan dahil sinabi ni Marco na gusto niyang siya ang magbayad ng lahat ng gastusin ng bata.
Akala niya pera ang solusyon.
Hindi pala.
Bumalik siya kinabukasan dala ang paboritong ensaymada ni Andrea.
“Sorry.”
“Para saan?”
“Sa pagiging tanga.”
“Aling pagkakataon?”
Napakamot si Marco sa ulo.
“Marami pala.”
Doon unang tumawa nang malakas si Andrea sa harap niya matapos ang diborsyo.
Pagsapit ng ika 7 buwan ng pagbubuntis, pumayag siyang samahan siya ni Marco sa prenatal checkups.
Hindi bilang asawa.
Bilang ama ng anak niya.
Isang hapon, habang naghihintay sila sa clinic, biglang gumalaw nang malakas ang sanggol.
Napahawak si Andrea sa tiyan.
“Aray.”
“Ano? Masakit? Tatawag ako ng doctor.”
“Marco.”
“Ambulance?”
“Marco!”
“Ano?”
“Gumalaw lang.”
Napahiya ito.
“Ah.”
Kinuha ni Andrea ang kamay niya at inilagay sa tiyan.
Makalipas ang ilang segundo, sumipa ang baby.
Nanlaki ang mata ni Marco.
Sumipa ulit.
Napatawa siya.
At sa simpleng sandaling iyon, nakita ni Andrea ang lalaking matagal niyang hinihintay noong kasal pa sila.
Hindi perpekto.
Hindi makapangyarihan.
Hindi presidente ng malaking kumpanya.
Isang tatay lamang na halos maiyak dahil sinipa siya ng anak niya mula sa loob ng tiyan.
“Malakas.”
“Mana sa akin.”
“Sigurado ka?”
Tinaasan siya ng kilay ni Andrea.
“Kung gusto mong mabuhay hanggang panganganak ko, tumahimik ka.”
Tumawa si Marco.
Dumating ang sanggol isang maulang gabi ng Agosto.
Babae.
3.1 kilo.
Malakas umiyak.
Mahaba ang buhok.
At nang tanungin ng nurse kung ano ang pangalan, tumingin si Andrea kay Marco.
Matagal na nilang pinag usapan iyon.
Hindi Isabela.
Ayaw nilang gawing monumento ng nakaraan ang bata.
May sarili siyang buhay.
Sarili niyang kuwento.
“Amara Isabel Reyes Villanueva.”
Napatingin si Marco kay Andrea.
Isabel lamang.
Isang maliit na bahagi ng pangalan.
Isang alaala, hindi isang pasanin.
Nang unang buhatin ni Marco ang anak, nanginginig ang mga kamay niya.
“Hello.”
Tumigil sandali sa pag iyak ang sanggol.
“Papa ako.”
Napangiti si Andrea mula sa kama.
“Mukhang hindi siya impressed.”
“Bigyan mo ako ng oras.”
“Good luck.”
Lumipas ang 8 buwan.
Isang Linggo ng umaga, nagising si Andrea sa tunog ng kung anong nabasag sa kusina.
Mabilis siyang lumabas ng kwarto.
Nakita niya si Marco na nakatayo sa gitna ng kusina.
May harina sa buhok.
May itlog sa sahig.
Nasa high chair si Amara at masayang pinapalo ang tray gamit ang kutsara.
“Ano ito?”
“Pancakes.”
“Tingin mo?”
“Tingin ko.”
Napailing si Andrea.
Marami nang nagbago.
Hindi na bumalik si Andrea sa Forbes Park.
Hindi rin siya pinilit ni Marco.
Sa halip, ibinenta nito ang lumang bahay.
Masyadong maraming multo roon.
Masyadong maraming gabing tahimik.
Bumili sila kalaunan ng mas maliit na bahay sa Alabang.
Hindi mansion.
May maliit na hardin.
May puno ng mangga sa likod.
At may isang kwarto na ginawang playroom ni Marco kahit 8 buwan pa lang si Amara at mas interesado pa itong nguyain ang laruan kaysa gamitin nang tama.
Hindi rin bumalik si Andrea bilang simpleng empleyado sa Reyes Group.
Nagtayo siya ng sarili niyang interior design studio.
Si Marco ang unang gustong mamuhunan.
Tinanggihan niya.
“Kayang kaya ko.”
“Alam ko.”
Iyon lang ang sagot nito.
At kakaiba, iyon mismo ang sagot na kailangan niya.
Isang taon matapos ipanganak si Amara, dinala siya nina Andrea at Marco sa Manila Memorial Park.
May dala silang puting sampaguita.
Huminto sila sa harap ng puntod.
ISABELA REYES
1998 hanggang 2019
Lumuhod si Marco.
Inilapag niya ang bulaklak.
Tahimik siya nang matagal.
Pagkatapos ay inilapit ni Andrea si Amara.
“Amara.”
Mahinang sabi ni Marco.
“Ito si Tita Isabela.”
Hinawakan ng bata ang bato.
Pagkatapos ay biglang tumawa dahil may paru parong dumaan.
Napatawa rin si Andrea.
Si Marco naman ay nakatingin lamang sa anak.
Hindi na masakit ang mukha niya tulad noon.
May lungkot pa rin.
Pero hindi na siya nakakulong doon.
Pagbalik nila sa sasakyan, huminto si Marco bago buksan ang pinto.
“Andrea.”
“Hmm?”
May inilabas siyang maliit na kahon.
Napatingin siya rito.
“Huwag.”
Nataranta si Marco.
“Hindi pa nga ako nagsasalita.”
“Kung luluhod ka diyan, iiwan kita rito.”
Napatawa ito.
Hindi siya lumuhod.
Binuksan lamang niya ang kahon.
Nandoon ang simpleng singsing.
Walang napakalaking diamond.
Walang photographers.
Walang pamilya.
Walang violin.
Walang kahit anong engrandeng plano.
“Sabay tayong nagkamali.”
Sabi ni Marco.
“Mas marami kang mali.”
“Okay. Mas marami akong mali.”
“Good.”
“Pwede ba akong matapos?”
Tumango si Andrea.
“Hindi ko hinihinging kalimutan mo kung sino ako noon.”
Tumingin siya nang diretso sa mga mata ni Andrea.
“Gusto kong piliin mo kung sino ako ngayon.”
Tahimik si Andrea.
“Wala akong pangakong hindi na ako matatakot. Siguradong matatakot ulit ako. Pero hindi na kita itutulak palayo kapag nangyari iyon.”
Tumingin siya kay Amara na natutulog sa car seat.
“At ayokong bumuo tayo ng pamilya dahil lang may anak tayo.”
Bumalik ang tingin niya kay Andrea.
“Gusto kong maging pamilya tayo dahil pinipili natin ang isa’t isa.”
Huminga nang malalim si Andrea.
Matagal.
Sobra.
Hanggang sa kinabahan na si Marco.
“Andrea?”
“Pinapahirapan lang kita.”
“Grabe ka.”
Ngumiti siya.
“Oo.”
Nanlaki ang mata ni Marco.
“Oo?”
“Oo.”
Muntik nang mahulog ang kahon sa kamay nito.
Napatawa si Andrea.
At sa unang pagkakataon, nang yakapin siya ni Marco, walang ibang pangalang lumabas sa bibig nito.
Walang multo.
Walang lihim.
Walang takot na kailangang itago.
“Andrea.”
Pangalan niya.
Siya lamang.
Makalipas ang 6 na buwan, ikinasal silang muli.
Maliit lamang ang seremonya.
Sa Tagaytay.
Pamilya.
Malalapit na kaibigan.
Si Amara ang flower girl kahit hindi pa niya lubos na nauunawaan ang trabaho niya.
Sa halip na ihagis ang mga petals sa aisle, kinain niya ang isa.
Halos himatayin si Marco.
Inagaw agad ni Andrea ang bulaklak.
Nagtawanan ang lahat.
Hindi perpekto ang kasal.
Umulan bago matapos ang reception.
Nasira ang isang speaker.
Nahulog ang cake topper.
May batang umiyak sa gitna ng vows.
Pero nang tumingin si Andrea kay Marco, hindi niya hiniling na maging perpekto ang araw.
Sapat nang naroon ito.
Totoong naroon.
Pagkatapos ng seremonya, habang nakatayo sila sa terrace at pinapanood ang ulan sa ibabaw ng Taal Lake, inilagay ni Marco ang kamay sa baywang niya.
“May sasabihin ako.”
Napatingin si Andrea.
“Ano na naman?”
“Clear ang latest scan ko.”
Natigilan siya.
“No recurrence.”
Napatakip si Andrea sa bibig.
Ilang segundo siyang hindi nakapagsalita.
Pagkatapos ay niyakap niya ito nang napakahigpit.
Mas mahigpit kaysa noong una silang ikinasal.
Mas mahigpit kaysa noong araw na ipinanganak si Amara.
“Sigurado?”
“Oo.”
Umiyak siya.
Umiyak din si Marco.
Sa loob ng reception hall, narinig nilang tumatawa si Amara habang hinahabol ni Doña Elena.
May musikang muling tumugtog nang maayos.
May mga bisitang nagsasayaw.
May cake na tabingi.
May mga basang bulaklak.
Magulo.
Maingay.
Buhay.
At doon naunawaan ni Andrea ang bagay na hindi niya natutunan sa unang 3 taon ng kanilang pagsasama.
Hindi pala katahimikan ang tanda ng isang payapang tahanan.
Minsan ang tunay na tahanan ay iyong may umiiyak na sanggol sa madaling araw.
May mag asawang nagtatalo kung sino ang nakalimot bumili ng gatas.
May kalansing ng plato sa kusina.
May tawanan.
May paghingi ng tawad.
May takot na sinasabi nang malakas bago pa ito maging pader.
At may mga pangalang mula sa nakaraan na hindi kailangang burahin.
Kailangan lamang ilagay sa tamang lugar.
Si Isabela ay hindi kailanman naging babaeng kaagaw ni Andrea.
Isa siyang kapatid na minahal nang labis.
Isang pagkawala na hindi alam ni Marco kung paano pagluluksa.
At sa kakaibang paraan, ang lihim na minsang muntik sumira sa kanila ang nagturo rin sa kanilang dalawa kung paano magsimula ulit.
Hindi mula sa kung saan sila tumigil.
Hindi rin sa ilusyon na walang nangyaring masama.
Mula sa simula.
Mas magulo.
Mas totoo.
At sa pagkakataong iyon, sabay na silang naglakad pauwi.
