Pag-uwi Ng Isang Inang Sundalo Mula Sa Mindanao, Natagpuan Niyang Nakaluhod Ang Anak Sa Sahig Habang Tinatapakan Ng Kabit Ng Asawa Ang Maliit Niyang Kamay
“Ganiyan na ba talaga ngayon? Ang anak ko, ginawang katulong sa sarili niyang bahay?”

Iyon ang unang salitang lumabas sa bibig ko nang makita ko si Mika.

Limang taong gulang lang ang anak ko. Nakaluhod siya sa malamig na marmol ng sala, nanginginig ang maliliit na kamay, namamaga ang mga mata, at halos hindi na ako makilala dahil sa takot.

Dalawang buwan akong nasa operasyon sa Mindanao. Walang maayos na signal. Walang matinong tulog. May mga gabing sa loob lang ng military truck ako napapapikit, hawak ang litrato ni Mika sa bulsa ng uniporme ko.

Bago ako umalis, yakap niya ang leeg ko.

“Mommy, balik ka sa birthday ko ha?”

Pinangako ko.

Kaya kahit pagod, kahit amoy ulan, usok, at lupa pa ang uniporme ko, dumiretso ako mula airport papuntang bahay namin sa isang tahimik na subdivision sa Quezon City.

Akala ko maaabutan ko ang mga lobo, cake, at tawa.

Pero ang bumungad sa akin ay pulang high heels sa gitna ng sala, basag na baso sa tabi ng sofa, at isang boses ng babaeng sumisigaw.

“Linisin mo nang maayos, bata! Tingnan mo ang dumi sa dress ko!”

Pagpasok ko pa lang, tumigil ang mundo ko.

Si Mika, ang anak kong dati kong sinusuklayan ng dalawang pigtails tuwing umaga, ay nakaluhod sa sahig. Dilaw ang pajama niya, pero punô ng putik at marka ng sapatos. May pasa siya sa braso, sa hita, at sa gilid ng pisngi. Ang buhok niya, dating mabango sa baby shampoo, ngayon ay magulo at madumi.

At sa harap niya, nakaupo sa sofa ang isang babaeng naka-silk robe, naka-cross legs, parang reyna sa bahay na hindi naman sa kanya.

Nakapatong ang isang takong niya sa kanang kamay ng anak ko.

Nanigas ang katawan ko.

Sa serbisyo, nakakita na ako ng sugatan. Nakadinig na ako ng putok sa dilim. Naranasan ko nang gumapang sa putikan habang iniisip kung makakauwi pa ba ako.

Pero walang training, walang armas, walang tapang ang makapaghahanda sa isang ina na makita ang anak niyang tinatapakan.

Dahan-dahang tumingin sa akin si Mika.

Nang makilala niya ako, kumislap ang mga mata niya. Bumuka ang bibig niya, gustong sabihin ang “Mommy,” pero walang lumabas kundi isang basag na tunog. Parang may nakabara sa lalamunan niya. Parang kinain ng takot ang boses niya.

Ang babae sa sofa ay lumingon.

Ngumiti siya.

“Ah. Ikaw pala si Captain Lira Villanueva,” sabi niya, mabagal, mapanukso. “Akala ko hindi ka na babalik. Sabi ni Paulo, mas mahalaga raw sa’yo ang trabaho kaysa pamilya.”

Paulo.

Ang asawa ko.

Ang lalaking hinagkan ako sa noo bago ako umalis at sinabing, “Huwag kang mag-alala. Ako ang bahala kay Mika.”

Tumingin ako sa babae.

“Alisin mo ang paa mo sa kamay ng anak ko.”

Tumawa siya.

“Hindi mo ako puwedeng utusan dito. Ako si Sabrina. At kailangan mong masanay sa presensya ko.”

Tumayo siya, hinaplos ang tiyan niya, at ngumisi.

“Buntis ako kay Paulo. Lalaki. Ang anak na matagal na raw niyang hinihintay.”

May naramdaman akong nabasag sa dibdib ko.

Pero hindi ako sumigaw.

 

Lumapit ako kay Mika. Maingat ko siyang binuhat. Sa sandaling sumayad ang katawan niya sa akin, kumapit siya sa leeg ko na parang nalunod at ngayon lang nakakita ng pampang.

“Anak…” bulong ko. “Nandito na si Mommy.”

Nanginginig siya, pero wala pa ring boses.

Tiningnan ko si Sabrina.

“Ano ang ginawa mo sa kanya?”

Nagkibit-balikat siya.

“Drama. Hindi ko kasalanan kung maarte ang anak mo. Mga batang spoiled, kailangan ng disiplina. Isa pa, hindi na nga nagsasalita. Mas tahimik, mas mabuti.”

Bago pa ako makalapit, may sasakyang huminto sa garahe.

Pumasok si Paulo.

Naka-long sleeves, mamahaling relo, bagong gupit, mukha ng lalaking walang alam sa impiyernong iniwan niya sa bahay.

Saglit siyang natigilan nang makita ako.

Tapos nakita niya si Mika sa mga bisig ko.

Nakita niya ang pasa.

Nakita niya si Sabrina na biglang humagulgol, hawak ang tiyan niya.

At kanino siya unang lumapit?

Kay Sabrina.

“Baby, ano’ng nangyari?” tanong niya, yakap agad ang babae.

Hindi niya tinanong kung bakit sugatan ang anak niya.

Hindi niya tinanong kung bakit hindi makapagsalita si Mika.

Hindi niya man lang hinawakan ang anak niya.

Itinuro ni Sabrina ang mukha ko.

“Paulo, tinakot niya ako. Sinugod niya ako. Buntis ako, pero wala siyang pakialam.”

Tumingin ako sa asawa ko.

“Paulo, ang anak mo, bugbog. Hindi makapagsalita. At ang babaeng ’yan, tinatapakan ang kamay niya nang dumating ako.”

Sumimangot siya, parang ako pa ang istorbo.

“Lira, pagod ka lang. Huwag kang gumawa ng eksena. Si Mika mahirap alagaan. Alam mo namang sensitive si Sabrina ngayon. Buntis siya.”

“Sensitive?” ulit ko.

“Mag-sorry ka muna,” sabi niya. “Tapos magbihis ka. Pag-usapan natin mamaya.”

Ilang segundo ko siyang tinitigan.

Ang lalaking ito ang umiyak nang unang marinig ang tibok ng puso ni Mika.

Ang lalaking ito ang nagsabing kahit anong mangyari, poprotektahan niya ang anak namin.

At ngayon, nakatayo siya sa harap ko, pinagtatanggol ang babaeng nanakit sa bata.

Lumapit ako.

Hawak ko pa rin si Mika sa kaliwang braso.

At sa kanan kong kamay, sinampal ko si Paulo nang buong lakas.

Tumahimik ang buong bahay.

“Simula ngayon,” sabi ko, “matututuhan ninyong dalawa ang ibig sabihin ng paghawak sa anak ng isang inang bumalik mula sa impiyerno.”

Lumabas ako sa ulan dala si Mika.

Sa likod ko, sumigaw si Paulo.

“Kapag lumabas ka sa pintuang ’yan, huwag ka nang babalik!”

Hindi ako lumingon.

Dahil habang pababa kami ng hagdan, may nakita akong itim na van sa labas ng gate.

At sa loob nito, nakaupo ang lalaking akala ni Paulo ay matagal nang patay.

Ang tunay na dahilan kung bakit ako pinauwi nang mas maaga.

PARTE2

 

Hindi gumalaw ang lalaki sa loob ng van.

Pero kilala ko ang mukha niya.

Colonel Andres Salcedo.

Dating commander ko. Ninong ni Mika. At ang tanging taong nakakaalam na bago ako umuwi, may ipinakitang classified report sa akin tungkol kay Paulo.

Hindi lang pala pangangaliwa ang kasalanan ng asawa ko.

Habang basa kami ng ulan ni Mika, bumaba si Colonel Andres mula sa van. May hawak siyang payong, pero hindi niya muna iyon ibinukas. Diretso ang tingin niya sa bata sa mga bisig ko.

Nang makita niya ang pasa sa mukha ni Mika, nagbago ang ekspresyon niya.

“Lira,” mahinang sabi niya. “Kailangan nating umalis. Ngayon din.”

“Hindi muna,” sagot ko.

Lumapit ako sa van at maingat na pinaupo si Mika sa likod. Isinuot ko sa kanya ang jacket ko. Nanginginig siya, pero nakatingin lang sa akin. Walang boses. Walang luha. Iyon ang pinakamasakit.

Mas madali pang harapin ang sigaw kaysa katahimikan ng batang nasobrahan sa takot.

“Anak,” bulong ko. “Hindi ka na nila masasaktan.”

Tumango siya nang bahagya.

Paglingon ko, nakita ko si Paulo sa may pinto ng bahay. Nasa likod niya si Sabrina, hawak ang tiyan, pero wala na ang pekeng iyak. Nakangiti siya na parang nanalo.

Sumigaw si Paulo.

“Lira! Ibalik mo ang anak ko!”

Doon ako natawa.

Malamig. Pagod. Hindi masaya.

“Anak mo?” sabi ko. “Ngayon mo lang naalala?”

Humakbang siya palabas, pero agad siyang natigilan nang makita niya si Colonel Andres.

“Colonel?” namutla si Paulo. “Ano’ng ginagawa n’yo rito?”

Hindi sumagot si Colonel Andres. Sa halip, binuksan niya ang folder sa kamay niya at ipinakita ang ilang litrato.

Litrato ni Paulo sa isang hotel lobby sa Makati.

Litrato ni Sabrina kasama ang isang lalaking hindi ko kilala.

Litrato ng bank transfer, malaking halaga, ipinadala mula sa account ng kumpanya ni Paulo papunta sa pangalan ng kapatid ni Sabrina.

At pinakahuli, isang kopya ng medical record.

Nang makita iyon, umatras si Sabrina.

“Mali ’yan,” mabilis niyang sabi.

Pero doon ko unang napansin ang takot sa mukha niya.

Hindi dahil nahuli siyang nanakit ng bata.

Kundi dahil may sikreto siyang mas malaki pa sa pagbubuntis niya.

Tumingin sa akin si Colonel Andres.

“Lira, hindi kay Paulo ang batang dinadala niya.”

At bago pa makapagsalita si Paulo, biglang binuksan ni Mika ang bibig niya.

Mahina. Punit ang boses. Halos hangin lang.

Pero narinig naming lahat.

“Mommy… may camera po si Yaya Nena… sa kusina… nakita po lahat.”

Napatigil ang ulan sa tenga ko.

Hindi dahil tumigil ito.

Kundi dahil sa isang salita ni Mika, nagiba ang buong mundo sa paligid namin.

“Camera?” ulit ko, yumuko sa kanya. “Anak, anong camera?”

Nanginginig ang labi niya. Para siyang natatakot na kapag nagsalita pa, may mananakit ulit sa kanya. Pero pinilit niya.

“Si Yaya Nena po… sabi niya… para raw may bantay ako kapag wala kayo.”

Si Yaya Nena ang dating kasambahay namin. Matanda na, tahimik, at mahal na mahal si Mika. Isang buwan bago ako umalis, bigla na lang sinabi ni Paulo na pinauwi na niya ito sa probinsya dahil “palpak” daw sa trabaho.

Noon, naniwala ako.

Ngayon, ang bawat kasinungalingan ni Paulo ay unti-unting nagkakabit-kabit.

Tumingin ako sa kanya.

“Nasaan si Nena?”

Hindi siya sumagot.

Pero si Sabrina ang unang nataranta.

“Walang camera! Imbento lang ’yan ng batang ’yan. Kita n’yo? Sinungaling siya. Kaya nga kailangan disiplinahin.”

Sa unang pagkakataon, lumingon sa kanya si Paulo na may duda.

“Tumahimik ka muna,” sabi niya.

Napangiti ako nang mapait.

Ngayon lang siya natutong magduda, kung kailan hindi na siya ang kontrolado ang kuwento.

Pumasok si Colonel Andres sa bahay kasama ang dalawang tauhan niya. Hindi sila naka-uniporme, pero alam kong hindi sila ordinaryong tao. Ako naman, dinala ko si Mika sa loob ng van, pinahiga sa upuan, at tinawagan ang kapatid kong si Rhea.

“Pumunta ka sa bahay. Dalhin mo si Doc Mina. Ngayon din.”

Hindi na siya nagtanong. Alam niyang kapag ganoon ang tono ko, may gumuho nang mundo.

Pagbalik ko sa sala, naroon pa rin si Paulo. Hawak niya ang folder na parang lason. Si Sabrina naman ay nakatayo sa tabi ng hagdan, nanginginig ang kamay.

“Lira,” sabi ni Paulo, mas mababa na ang boses. “Baka puwede nating ayusin ito nang pribado.”

“Pribado?” ulit ko. “Noong tinatapakan ang kamay ng anak natin, pribado rin ba ’yon?”

Napayuko siya.

“Hindi ko alam.”

Doon ako sumabog, pero hindi sa sigaw.

Sa sobrang linaw.

“Hindi mo alam dahil pinili mong hindi alamin. Pinili mong paniwalaan ang babaeng ito kaysa tingnan ang mata ng anak mo.”

Wala siyang naisagot.

Makalipas ang ilang minuto, bumalik ang isang tauhan ni Colonel Andres mula sa kusina. May hawak siyang maliit na memory card na nakatago sa loob ng lumang adapter ng ilaw.

“Ma’am,” sabi niya. “May laman.”

Ikinabit nila iyon sa laptop sa dining table.

Nang bumukas ang unang video, narinig ko agad ang boses ni Sabrina.

“Tumayo ka riyan. Huwag kang kikilos.”

Kitang-kita sa footage si Mika sa kusina, hawak ang baso ng tubig. Biglang itinulak ni Sabrina ang mesa, natapon ang juice sa puting damit niya, tapos sinigawan ang bata.

“Kasalanan mo!”

Sa isa pang video, nakita namin si Mika na nakaupo sa sulok habang kumakain sina Paulo at Sabrina sa hapag. Walang plato ang anak ko. Nang kumuha siya ng maliit na piraso ng tinapay, hinampas ni Sabrina ang kamay niya.

Sa pangatlong video, narinig si Paulo.

“Please, Sabrina, huwag mo siyang pagalitan nang malakas. Baka marinig ng kapitbahay.”

Hindi niya sinabing huwag saktan.

Ang sinabi niya, huwag marinig.

Doon tuluyang nabasag ang huling natitirang respeto ko sa kanya.

Namumutla si Paulo habang pinapanood ang sarili niya.

“Lira, hindi ganoon ang ibig kong sabihin…”

“Pero iyon ang sinabi mo.”

Umiyak siya. Hindi ko alam kung dahil sa konsensya, takot, o dahil alam niyang tapos na siya.

Biglang sumigaw si Sabrina.

“Kasalanan mo ’to, Paulo! Sinabi mo sa akin na wala nang silbi yang mag-ina mo! Sinabi mo, kapag nanganak ako ng lalaki, kami na ang tunay mong pamilya!”

Napatingin si Paulo sa kanya, parang ngayon lang niya nakita ang halimaw na siya mismo ang pinapasok sa bahay.

“Sinabi mo rin,” dagdag ni Sabrina, nanginginig na ngayon sa galit, “na kapag napirmahan mo na ang transfer ng bahay sa pangalan mo, palalayasin mo silang dalawa.”

Natahimik ang sala.

Doon ko naintindihan.

Hindi lang ako pinalitan.

Hindi lang sinaktan ang anak ko.

Plano nila kaming burahin.

Dahan-dahang kinuha ni Colonel Andres ang isa pang papel mula sa folder.

“Captain Villanueva, may dahilan kung bakit ka namin pinauwi nang maaga. Iniimbestigahan namin ang asawa mo dahil sa illegal fund transfers gamit ang logistics company niya. May koneksyon ito sa supply routes na sinundan namin sa Mindanao.”

Napaupo si Paulo.

“Hindi… hindi totoo ’yan.”

Pero hindi na siya pinakinggan ni Colonel.

“At base sa records, si Sabrina ang ginagamit niyang front sa ilang accounts. Ang problema para sa kanya, mukhang niloloko rin siya ni Sabrina.”

Ipinakita niya ang medical record.

“Hindi kay Paulo ang ipinagbubuntis niya. May signed admission mula sa clinic at may witness statement mula sa lalaking kasama niya.”

Napahawak si Paulo sa ulo niya.

Si Sabrina naman ay biglang tumakbo paakyat ng hagdan.

Pero bago pa siya makarating, pumasok si Rhea, kapatid ko, kasama si Doc Mina at dalawang barangay officer na tinawag niya sa gate.

“Hindi ka aalis,” sabi ni Rhea kay Sabrina. “Hindi pagkatapos mong saktan ang pamangkin ko.”

Si Rhea ang klase ng babaeng mukhang kalmado, pero kapag pamilya ang ginalaw, kaya niyang patahimikin ang buong barangay sa isang tingin.

Sinubukan pang umarte ni Sabrina.

“Buntis ako! Hindi n’yo ako puwedeng hawakan!”

Sumagot si Doc Mina, malamig ang boses.

“Walang sinuman ang may karapatang manakit ng bata. Buntis ka man o hindi.”

Dumating ang pulis makalipas ang ilang minuto.

Doon na nagkagulo.

Si Paulo, na kanina ay mataas ang boses, biglang nagmakaawa.

“Lira, please. Isipin mo si Mika. Kailangan niya ng tatay.”

Tiningnan ko siya.

“Hindi tatay ang tawag sa taong nanood habang sinasaktan ang anak niya.”

Lumuhod siya sa harap ko.

“Patawarin mo ako.”

“Ang pagpapatawad,” sabi ko, “hindi lisensya para takasan ang pananagutan.”

Nang posasan si Sabrina, sumigaw siya kay Paulo.

“Wala kang kuwentang lalaki! Ginamit lang kita!”

Si Paulo naman ay nakatitig sa kanya, wasak na wasak, pero wala akong naramdaman kundi lamig.

Dahil ang tunay na wasak ay nasa loob ng van.

Ang anak kong limang taong gulang, natutong manahimik para mabuhay.

Dinala namin si Mika sa ospital. Kinunan siya ng medical report. May bruises siya, may sugat sa kamay, at ayon kay Doc Mina, ang pagkawala ng boses niya ay maaaring dulot ng matinding trauma.

Nang marinig ko iyon, halos hindi ako makahinga.

Buong gabi akong nasa tabi ng kama niya. Hawak ko ang kamay niyang may benda. Tuwing gagalaw ako, mahigpit siyang kakapit, takot na baka iwan ko siya ulit.

Kaya kinabukasan, nang magising siya, ako ang unang nakita niya.

“Nandito ako,” sabi ko. “Hindi na ako mawawala nang hindi ka ligtas.”

Tumulo ang luha niya.

At sa pinakamarahang boses, sinabi niya, “Mommy… sorry po.”

Parang may kutsilyong tumama sa dibdib ko.

“Hindi ikaw ang dapat mag-sorry, anak. Kahit kailan, hindi ikaw.”

Kinabukasan, nagsimula ang kaso.

Child abuse laban kay Sabrina. Neglect at obstruction laban kay Paulo. Kasabay noon, lumalim ang imbestigasyon sa illegal transactions niya. Nalaman ng buong pamilya ni Paulo ang ginawa niya. Ang mga dati niyang kamag-anak na laging nagsasabing “intindihin mo na lang, lalaki ’yan” ay natahimik nang makita ang medical report ni Mika.

Wala nang depensa ang kayabangan.

Wala nang pader ang kasinungalingan.

Pagkalipas ng ilang linggo, lumabas si Yaya Nena.

Hindi pala siya umuwi dahil gusto niya.

Pinagbantaan siya ni Paulo na idedemanda kapag nagsalita. Pero bago siya umalis, itinago niya ang camera dahil alam niyang may mali sa bahay.

Nang makita niya ako sa ospital, yumakap siya kay Mika at umiyak.

“Patawad, anak. Hindi kita nailigtas agad.”

Hinawakan ni Mika ang pisngi niya.

Sa unang pagkakataon, malinaw ang boses niya.

“Okay lang po, Yaya. Dumating si Mommy.”

Hindi ako umiyak sa harap ng mga tauhan ko kahit kailan.

Pero noong araw na iyon, hindi ko napigilan.

Makalipas ang tatlong buwan, lumipat kami ni Mika sa isang mas maliit pero mas maliwanag na bahay sa Antipolo, malayo sa marmol na sahig na naging kulungan niya.

May maliit kaming garden. Tuwing umaga, dinidiligan niya ang sampaguita. Unti-unti, bumalik ang tawa niya. Hindi agad. Hindi parang pelikula. May gabi pa ring nagigising siyang umiiyak. May araw pa ring ayaw niyang may maingay. Pero bawat araw, mas mahigpit ang kapit niya sa buhay.

Ako naman, nag-file ng annulment at permanent custody.

Hindi ko sinabi kay Mika na masama ang mundo.

Sinabi ko lang na may mga taong nakakalimot magmahal nang tama, pero may mga taong handang lumaban para sa kanya.

Isang hapon, habang gumagawa kami ng pancakes, tinanong niya ako:

“Mommy, soldier ka pa rin po ba?”

Ngumiti ako.

“Oo, anak.”

“Pero hindi ka na po aalis nang matagal?”

Hinawakan ko ang maliit niyang kamay.

“Kung aalis man ako, sisiguraduhin kong ligtas ka. At lagi akong babalik.”

Tumingin siya sa akin nang matagal, tapos yumakap.

“Okay po. Kasi brave na rin ako.”

Doon ko naintindihan ang tunay na panalo.

Hindi ang makitang bumagsak si Paulo.

Hindi ang maparusahan si Sabrina.

Ang tunay na panalo ay makita ang anak kong muling maniwala na may tahanan pa rin siyang ligtas.

At kung may aral man ang kuwento namin, ito iyon:

Hindi lahat ng sugat ay nakikita agad. Minsan, ang batang tahimik ang pinakamatagal nang sumisigaw sa loob. Kaya makinig tayo. Magmasid tayo. At kapag may batang nasasaktan, huwag nating sabihing “problema ng pamilya nila ’yan.”

Dahil ang bata, hindi dapat nakikiusap para protektahan.