At sa likod nila ay may dalawang taong hindi inaasahang makita ni Vanessa.

Ang una ay si Dr. Emilio Reyes, ang personal na doktor ni Don Ramon sa loob ng mahigit 12 taon.

Ang pangalawa ay si Miguel.

Hindi nagsalita agad si Andrea.

Pagpasok niya sa study room, una niyang nakita si Liza na halos manginig habang hawak ang cellphone.

Sumunod ang pulang folder.

Pagkatapos ay ang tray sa kamay ni Vanessa.

Mainit pa ang tsaa.

Nasa tabi ng tasa ang dalawang puting tableta.

“Papa.”

Iyon lamang ang sinabi ni Andrea.

Napatingin si Don Ramon sa anak.

May kung anong nabasag sa mukha ng matandang lalaki.

Hindi takot.

Hindi rin galit.

Kundi hiya.

Ilang buwan niyang ipinagtanggol si Vanessa laban sa sarili niyang mga anak.

At ngayong gabi, ang dalawang taong tinawag niyang sakim ang siyang nakatayo sa pintuan para protektahan siya.

Si Vanessa ang unang nakabawi.

“Ano itong ginagawa ninyo? Hindi kayo puwedeng basta pumasok dito nang ganitong oras.”

Tumawa nang mahina si Miguel.

Hindi masayang tawa iyon.

“Bahagi pa rin ng bahay na ito ang pangalan ng tatay namin. Huwag mo kaming kausapin na parang bisita.”

“Miguel, huwag kang gumawa ng eksena.”

“Ako ang gumagawa ng eksena?”

Itinuro niya ang tray.

“Ano ang mga gamot na iyan?”

Agad inilapit ni Vanessa ang tray sa kanyang katawan.

“Gamot ni Ramon.”

Lumapit si Dr. Reyes.

“Kung gamot niya iyan, ipakita mo sa akin.”

Hindi gumalaw si Vanessa.

“Doktor, wala kayong karapatang pakialaman ang pribadong buhay naming mag asawa.”

Ngayon ay si Don Ramon na ang nagsalita.

“Ibigay mo sa kanya.”

Napalingon si Vanessa.

“Ramon.”

“Ibigay mo sa doktor.”

Iba ang boses ng matanda.

Wala na roon ang lalaking ilang buwan niyang kayang patahimikin sa isang lambing o isang haplos sa balikat.

Dahan dahang inilapag ni Vanessa ang tray sa mesa.

Kinuha ni Dr. Reyes ang isang tableta.

Tiningnan niya ang marka nito.

Pagkatapos ay ang isa pa.

Sumikip ang noo niya.

“Ramon, sino ang nagreseta nito?”

“Wala akong alam.”

“Imposible.”

Napatingin si Andrea sa doktor.

“Bakit?”

Hindi agad sumagot si Dr. Reyes.

Kinuha niya ang cellphone at kinunan ng litrato ang dalawang tableta.

“Isa rito ay gamot na maaaring magdulot ng matinding antok. Hindi ito bahagi ng regular na gamot ni Ramon.”

Namutla si Don Ramon.

“Ano?”

“Sigurado ako. Ako ang nagrerepaso ng maintenance medication mo.”

Biglang sumingit si Vanessa.

“May ibang doktor siyang kinonsulta.”

“Sino?”

Tahimik.

“Anong pangalan?”

Wala pa ring sagot.

Lumapit si Attorney Santiago sa pulang folder.

“Pwede ko bang makita?”

Ibinigay iyon ni Liza.

Binuklat ng abogado ang unang pahina.

Pagkatapos ang pangalawa.

Sa ikatlong pahina, biglang huminto ang kanyang daliri.

“Ramon, nakita mo na ba ito dati?”

“Hindi.”

“May pirma mo rito.”

Tumayo si Don Ramon.

Halos tumama ang kanyang tuhod sa gilid ng mesa.

“Ano?”

Iniharap sa kanya ni Attorney Santiago ang pahina.

Nandoon ang pirma.

Ramon Villanueva.

Mukhang tunay.

Sobrang tunay.

Napahawak si Don Ramon sa mesa.

“Pero hindi ako pumirma niyan.”

“Alam ko.”

Tumingin ang abogado kay Vanessa.

“Alam ko dahil dalawang linggo na ang nakalipas, may nagpadala sa opisina ko ng kopya nito para ipanotaryo. Tumanggi ako dahil wala si Ramon.”

Parang biglang nawala ang hangin sa silid.

Si Andrea ang unang nakaunawa.

“Kaya pala tumawag ka sa akin.”

Tumango si Attorney Santiago.

“May mali sa mga dokumento. Kaya tinawagan ko si Andrea ngayong gabi.”

Napatingin si Vanessa kay Liza.

Hindi na pagtatago ang nasa mukha niya.

Poot na iyon.

“Ikaw.”

Napaatras si Liza.

“Ikaw ang kumuha ng folder sa kwarto ko.”

“Hindi po.”

“Sinungaling!”

Lumapit si Vanessa.

Ngunit humarang si Miguel.

“Huwag mo siyang lalapitan.”

“Umalis ka sa harapan ko.”

“Hindi.”

“Anak lang kita sa asawa ko. Wala kang karapatang utusan ako.”

Napangiti si Miguel.

Maliit lamang.

Mapait.

“At ikaw ay asawa lamang ng tatay ko. Hindi ka may ari ng pagkatao niya.”

Hindi na nakasagot si Vanessa.

Sa halip, mabilis niyang dinampot ang cellphone niya.

Napansin iyon ni Andrea.

“Sino ang tatawagan mo?”

“Wala kang pakialam.”

“Yung lalaking nasa recording?”

Natigilan si Vanessa.

Maliit na pagkakamali.

Pero sapat.

Tumunog ang cellphone ni Liza.

Isang mensahe.

Binasa niya iyon at biglang namutla.

“Ma’am Andrea.”

“Ano?”

“May tao po sa gate.”

Lumapit si Miguel sa bintana.

Isang kulay abong SUV ang nakahinto sa labas.

May lalaking bumaba.

Hindi siya pumasok.

Nakatayo lamang siya sa tabi ng sasakyan.

Nang makita ni Vanessa ang lalaki mula sa bintana, nagbago ang kanyang mukha.

Hindi galit.

Takot.

Napansin iyon ni Don Ramon.

“Kilala mo siya.”

Hindi tanong iyon.

“Ramon, makinig ka sa akin.”

“Kilala mo siya.”

“May mga bagay kang hindi naiintindihan.”

Biglang natawa si Don Ramon.

Mahina muna.

Pagkatapos ay napailing siya.

“Yan ang palagi mong sinasabi sa akin.”

“Ramon.”

“Kapag may nawawala akong susi, hindi ko naiintindihan.”

Tumayo siya nang tuwid.

“Kapag may nawawala akong appointment, makakalimutin ako.”

Isang hakbang.

“Kapag gusto kong tawagan ang anak ko, sasabihin mong masama sa blood pressure ko.”

Isa pang hakbang.

“Kapag tinatanong kita kung bakit nalipat ang mga dokumento ko, sasabihin mong pagod ako.”

Nanginginig ang boses niya ngayon.

Hindi dahil mahina siya.

Dahil sa galit.

“Pinaniwala mo akong nasisira na ang sarili kong isip.”

Napaluha si Andrea.

Hindi niya pinunasan.

Si Vanessa naman ay tila naghahanap ng tamang sagot.

Wala siyang makita.

Kinuha ni Attorney Santiago ang folder.

“May mas malaking problema rito.”

Binuklat niya ang huling bahagi.

“May pangalan ng doktor.”

Lumapit si Dr. Reyes.

Binasa niya iyon.

Napakunot ang noo niya.

“Dr. Nathaniel Cruz.”

Kilala ni Miguel ang pangalan.

“Yung neurologist?”

“Dating neurologist.”

Napatingin si Dr. Reyes kay Don Ramon.

“Nasuspinde ang clinic privileges niya sa isang private hospital dalawang taon na ang nakalipas.”

“Bakit?”

“May reklamo tungkol sa medical certifications.”

Tahimik ang lahat.

Si Vanessa lamang ang hindi makatingin kay Don Ramon.

Biglang nagsalita si Liza.

“Siya po yata ang lalaking kausap ni Ma’am Vanessa.”

Lahat napalingon sa kanya.

“Narinig ko po ang pangalan.”

“Sigurado ka?” tanong ni Andrea.

Tumango si Liza.

“Nathan ang tawag niya.”

Tumingin si Miguel sa lalaking nasa labas.

Pagkatapos ay kay Vanessa.

“Siya ba iyon?”

Walang sagot.

Hindi na kailangan.

Tumawag si Attorney Santiago sa security ng subdivision.

Hindi nagtagal, hinarang ang SUV bago pa ito makaalis.

Hindi naging magulo ang sumunod na mga minuto gaya ng inaasahan ni Andrea.

Walang sigawan.

Walang basag na salamin.

Walang habulan.

Mas nakakatakot ang katahimikan.

Dahil habang hinihintay nila ang mga awtoridad, naupo si Don Ramon sa kanyang lumang leather chair at paulit ulit na tinitingnan ang pulang folder.

Parang hindi dokumento ang hawak niya.

Parang salamin.

At sa unang pagkakataon, nakita niya roon kung gaano siya naging bulag.

Lumapit si Liza.

“Don Ramon.”

Tumingala siya.

“Pasensya na po kung pinakialaman ko.”

Matagal bago sumagot ang matanda.

“Magkano ang therapy ng tatay mo?”

Nagulat si Liza.

“Po?”

“Yung therapy niya.”

“Sir, hindi po kailangan.”

“Magkano?”

Napailing si Liza.

“Huwag po. Hindi ko ginawa ito para mabayaran ninyo ako.”

At doon tuluyang napayuko si Don Ramon.

Iyon mismo ang sagot na hindi niya inaasahan.

Isang babaeng ilang buwan nang minamaliit sa sarili niyang bahay.

Isang empleyadong puwede sanang manahimik.

Isang taong mas nangangailangan ng pera kaysa sa halos lahat ng taong nakapaligid sa kanya.

Siya pa ang hindi humingi.

Samantalang ang babaeng pinakasalan niya dahil akala niya ay minahal siya nang walang kapalit ay naghahanda palang kunin ang lahat.

“Hindi kita babayaran,” sabi ni Don Ramon.

Napatingin si Liza.

“Tutulungan kita dahil dapat matagal ko nang ginawa.”

Napaluha si Liza.

“Sir.”

“At dahil ilang beses kitang narinig na pinapahiya sa bahay ko.”

Hindi makasagot ang dalaga.

“Narinig ko.”

Napapikit si Don Ramon.

“Pero nanahimik ako.”

Doon siya pinakamasakit na tinamaan.

Hindi sa perang muntik mawala.

Hindi sa kumpanya.

Kundi sa alaala ng mga pagkakataong pinili niyang huwag magsalita dahil mas madaling huwag makialam.

Makalipas ang halos isang oras, umalis si Vanessa kasama ang mga awtoridad para sa pormal na pagtatanong.

Hindi siya hinawakan ni Don Ramon.

Hindi niya minura.

Nang dumaan si Vanessa sa harapan niya, huminto ito.

“Ramon, hindi ganito kasimple ang iniisip mo.”

Tumingin ang matanda sa kanya.

“Tama ka.”

Sandaling tila umasa si Vanessa.

Pagkatapos ay nagsalita si Don Ramon.

“Mas masama pa.”

At iyon na ang huling sinabi niya.

Sa mga sumunod na araw, isa isang lumitaw ang mga detalye.

May mga pekeng appointment.

May mga email na ipinadala gamit ang account ni Don Ramon habang natutulog siya.

May mga dokumentong kinopya mula sa kanyang safe.

May mga tawag sa bangko.

May mga draft ng transfer authority.

May ilang pirma na ginaya.

May iba namang totoong pirma ni Don Ramon na nakuha sa mga dokumentong ibang nilalaman ang ipinaliwanag sa kanya.

Pinakamabigat ang nakita sa security footage ng bahay.

Ilang beses palang pumapasok si Vanessa sa study room madaling araw.

Minsan ay inililipat niya ang mga susi.

Minsan ang appointment notebook.

Minsan naman ay kumukuha siya ng dokumento at inilalagay sa ibang drawer.

Hindi nawawala ang memorya ni Don Ramon.

May taong sistematikong gumagawa ng mundong magpapaniwala sa kanya na nawawala iyon.

Nang makita niya ang footage, pinahinto niya ito sa gitna.

“Sapat na.”

Hindi na niya kayang panoorin.

Umupo sa tabi niya si Andrea.

Hindi nagsalita.

Ilang minuto silang ganoon.

Pagkatapos ay marahang sinabi ni Don Ramon.

“Anak.”

“Hmm?”

“Pasensya ka na.”

Napakagat labi si Andrea.

“Ano ba, Papa.”

“Hindi. Hayaan mong sabihin ko.”

Tumingin siya sa anak.

“Noong binalaan mo ako, inisip kong pera ang habol mo.”

Huminga nang malalim si Andrea.

“Masakit iyon.”

“Alam ko.”

“Sobrang sakit.”

“Alam ko.”

Hindi siya pinatawad agad ni Andrea sa pamamagitan ng isang malaking yakap na parang pelikula.

Tahimik muna siya.

Pinunasan ang luha.

Pagkatapos ay hinawakan niya ang kamay ng ama.

“Sige. Simulan natin ulit.”

Iyon lang.

At sapat iyon.

Si Miguel naman ay mas mahirap kausapin.

Tatlong araw halos puro usaping legal lamang ang sinasabi niya sa ama.

Sa ikaapat na araw, nakita ni Don Ramon si Miguel sa garahe.

Tinitingnan nito ang isa sa mga lumang delivery truck na matagal nang naka display bilang alaala ng simula ng kumpanya.

“Miguel.”

“Papa.”

“Galit ka pa?”

“Oo.”

Diretso.

Napangiti nang kaunti si Don Ramon.

“Mana mo sa nanay mo.”

Napatawa si Miguel kahit ayaw niya.

Doon bumigay ang tensiyon.

Lumapit si Don Ramon.

Hindi sanay ang dalawang lalaki sa yakapan.

Kaya awkward.

Maikli.

May tapik sa likod.

Pero totoo.

Makalipas ang 6 na buwan, tuluyan nang nagbago ang bahay sa Ayala Alabang.

Hindi na bumalik sa dati.

Mas maganda ang nangyari.

Ibinalik ni Don Ramon ang mga larawan ni Elena mula sa storage room.

Hindi lamang 3 frame.

Naglabas siya ng halos isang kahon.

Naglagay siya ng litrato sa hallway, study room, at tabi ng telebisyon.

Nang makita iyon ni Andrea, natawa siya.

“Papa, parang museum na ni Mama.”

“Mas maganda siya kaysa sa mga painting na binili ninyo.”

“Ikaw bumili ng paintings.”

“Mas lalo kong pinagsisisihan.”

Naging madalas ang tawanan sa bahay.

Hindi dahil nakalimutan nila ang nangyari.

Kundi dahil tumigil silang mamuhay na parang kailangang maging maingat sa bawat salita.

Si Liza ay nanatiling nagtatrabaho roon nang ilang buwan.

Ngunit isang umaga, ipinatawag siya ni Don Ramon.

Kinabahan agad siya.

“Sir, may nagawa po ba ako?”

“Oo.”

Namutla siya.

“Ano po?”

“Masyado kang matagal dito.”

Hindi niya naintindihan.

Inabot ni Don Ramon ang isang envelope.

May scholarship grant sa loob.

Hindi lamang para sa therapy ng ama niya.

Para rin iyon sa pag aaral ni Liza.

Nalaman kasi ni Don Ramon na dalawang taon na lang sana ang kailangan nito para matapos ang kursong nursing bago siya huminto dahil sa gastusin ng pamilya.

“Sir, hindi ko matatanggap.”

“Huwag kang makulit.”

“Napakalaki po nito.”

“Loan.”

Napakurap si Liza.

“Loan?”

“Oo.”

“Magkano po ang interest?”

“Isang kondisyon.”

“Ano po?”

“Kapag naging nurse ka na, huwag kang magiging masungit sa matatandang pasyente.”

Natawa si Liza habang umiiyak.

“Yun lang po?”

“At dalawin mo ako minsan.”

Hindi na napigilan ni Liza ang sarili.

Niyakap niya ang matanda.

Nanigas si Don Ramon sa unang dalawang segundo.

Pagkatapos ay marahan niyang tinapik ang likod nito.

Makalipas ang 2 taon, nagtapos si Liza.

Nasa audience si Don Ramon.

Katabi niya sina Andrea at Miguel.

May tungkod na siyang ginagamit noon.

Hindi niya gusto.

Tinatawag niya iyong “kahoy na nang iinsulto sa dignidad ko.”

Pero ginagamit pa rin niya.

Nang tawagin ang pangalan ni Liza Mendoza, tumayo si Don Ramon.

“Papa, maupo ka,” bulong ni Andrea.

“Huwag mo akong utusan.”

“Papa.”

“Gusto kong makita niya ako.”

Nakita nga siya ni Liza mula sa stage.

At sa gitna ng napakaraming tao, ngumiti siya.

Hindi engrandeng eksena.

Walang dramatic music.

Isang matandang lalaki lamang na nakatayo nang medyo tabingi habang hawak ang tungkod.

Isang babaeng nakasuot ng graduation gown.

At isang simpleng tango sa isa’t isa.

Pagkatapos ng graduation, bumalik silang lahat sa bahay.

May maliit na salu salo.

Sa dining room, may litrato ni Elena sa ibabaw ng lumang cabinet.

Lumapit si Don Ramon doon habang abala ang lahat.

Tiningnan niya ang mukha ng yumaong asawa.

“Ratna.”

Napahinto siya.

Napailing.

“Elena pala.”

Narinig iyon ni Andrea.

“Papa!”

Napalingon si Don Ramon.

Namutla si Andrea.

Pagkatapos ay nakita niyang nakangisi ang ama.

“Joke lang.”

“Papa naman!”

Humagalpak ng tawa si Miguel.

Pati si Liza.

Pati si Dr. Reyes na inimbitahan sa hapunan.

Hinampas ni Andrea ng napkin ang balikat ng ama.

“Napakasama mo!”

Halos maiyak sa katatawa si Don Ramon.

At marahil iyon ang pinakamagandang tunog na narinig sa bahay na iyon sa loob ng maraming taon.

Hindi ang tunog ng mga mamahaling party.

Hindi musika.

Hindi papuri ng mga business partner.

Kundi simpleng tawanan ng mga taong hindi na kailangang magkunwari.

Bago matulog nang gabing iyon, dumaan si Don Ramon sa study room.

Nandoon pa rin ang lumang safe.

Nandoon ang mesa.

Ang leather chair.

Lahat halos pareho.

Maliban sa isang bagay.

Sa dingding kung saan dating nakasabit ang mamahaling abstract painting na pinili ni Vanessa, may malaking larawan ngayon.

Si Elena.

Batang bata pa sila roon.

Si Don Ramon ay payat at nakasuot ng lumang polo.

Si Elena naman ay tumatawa habang nakasakay sa harapan ng una nilang delivery truck.

Sa ilalim ng frame ay may maliit na litrato nina Andrea at Miguel kasama ang kanilang mga pamilya.

At sa gilid, may graduation photo ni Liza.

Umupo si Don Ramon.

Binuksan niya ang drawer.

Nandoon ang pulang folder.

Hindi niya itinapon.

Hindi dahil gusto niyang alalahanin si Vanessa.

Kabaligtaran.

Gusto niyang maalala kung gaano kadaling mawala ang tiwala sa sariling isip kapag araw araw kang sinasabihan ng ibang tao na mali ang iyong nakikita.

Isinara niya ang drawer.

Tumunog ang cellphone.

Si Miguel.

“Papa, nakalimutan mo yung maintenance medicine mo.”

Napailing si Don Ramon.

“Alam ko.”

“Sigurado?”

“Oo.”

“Video call.”

“Ano?”

“Video call para makita kong iniinom mo.”

“Para akong preso.”

“Papa.”

“Sige na.”

Binuksan niya ang video call.

Lumabas ang mukha ni Miguel sa screen.

Sa likod nito ay sumilip si Andrea.

“Kasama ka rin?”

“Siyempre.”

Ininom ni Don Ramon ang gamot.

Ipinakita niya ang basong walang laman.

“Masaya na kayo?”

“Oo,” sagot ni Andrea.

“Good night, Papa.”

“Good night.”

Bago patayin ang tawag, humabol si Miguel.

“Papa.”

“Ano na naman?”

“Mahal ka namin.”

Natahimik si Don Ramon.

Dati, baka biro ang isagot niya.

O baka mabilis niyang patayin ang tawag dahil nahihiya siyang maging sentimental.

Hindi na ngayon.

“Mahal ko rin kayo.”

Pinatay niya ang cellphone.

Tahimik ang study room.

Pero hindi na katulad ng dating katahimikan.

Hindi na iyon hungkag.

Sa labas ng bintana, nakikita niya ang mga ilaw ng bahay.

May naiwan pang plato sa dining table.

May graduation balloons sa sala.

May tawanan mula sa kusina dahil tinutulungan ni Andrea si Liza na magbalot ng pagkain.

Magulo.

May kalat.

May ingay.

May buhay.

Tumingin muli si Don Ramon sa litrato ni Elena.

“Akala ko kapag tumanda ako, ang pinakamahirap na bagay ay ang mawalan ng pera.”

Ngumiti siya.

“Mali pala ako.”

Tumayo siya at pinatay ang ilaw.

Sa edad na 75, hindi na siya natatakot amining may mga bagay siyang nakakalimutan.

Minsan pangalan.

Minsan schedule.

Minsan kung saan niya inilagay ang salamin niya kahit nasa ibabaw lang pala ng ulo niya.

Normal iyon.

Ang mahalaga, alam na niya ang pagkakaiba.

May mga bagay na nalilimutan dahil tumatanda ang isang tao.

At may mga bagay na hindi dapat kalimutan kahit gaano pa karaming taon ang lumipas.

Kung sino ang nanatili nang mahirap ang sitwasyon.

Kung sino ang nagsabi ng katotohanan kahit maaari silang mawalan.

Kung sino ang kumatok sa pinto nang gabing kailangan mo sila.

At higit sa lahat, kung sino ang tunay na pamilya.

Isinara ni Don Ramon ang pinto ng study room.

Sa pagkakataong iyon, hindi siya kumain ng hapunan nang mag isa sa harap ng telebisyon para lamang makarinig ng boses ng tao.

May naghihintay sa kanya sa dining room.

At nang marinig niya mula sa hallway ang boses ni Andrea na sumisigaw na mauubos na ni Miguel ang leche flan, napangiti siya.

“Magtabi kayo para sa akin!”

“Bilisan mo, Papa!”

Dahan dahan siyang naglakad patungo sa kanila.

Hindi na niya kailangang magkunwaring abala.

Hindi na niya kailangang magkunwaring malakas sa lahat ng oras.

At sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang panahon, hindi rin niya kailangang magkunwaring hindi siya malungkot.

Dahil hindi na siya nag iisa.