Narito ang pagpapatuloy at pagtatapos ng kwento:
“TAMA NA! WALA BA KAYONG KONSIDERASYON?!”
Nanginig ang buong katawan ko sa tindi ng sigaw na pinakawalan ko mula sa bintana. Natahimik ang buong eskinita. Tumingala ang ibang drayber, at si Mang Lando naman ay nanigas sa kinauupuan, gulat na gulat habang hawak ang lumang radyo.
“Araw-araw na lang! Napakakasarili niyo! Mamamatay na ako sa pagod sa ospital, pero wala kayong pakialam! Basura ‘yang radyo niyo, kasing-basura ng tugtog niyo!”
Wala nang preno ang bibig ko. Humahangos akong bumaba ng hagdan, lumapit sa kanya, at sa bugso ng galit ay hinablot ko ang radyo mula sa kanyang mga kamay. Bago pa man siya makapagsalita, buong lakas ko itong ibinalibag sa semento.
KRAAAK!
Nabasag ang plastik na case, kumalat ang mga baterya, at naputol ang maliit na antenna. Lumukob ang nakabibinging katahimikan sa paligid.
Hinihingal ako habang nakatitig sa sira-sirang radyo, ngunit nang ibaling ko ang tingin kay Mang Lando, biglang gumuho ang yabang at galit sa dibdib ko. Hindi siya nagalit. Hindi siya sumigaw pabalik. Sa halip, nanginginig ang mga kulubot niyang kamay habang dahan-dahang lumuhod sa kalsada para damputin ang bawat piraso ng basag na radyo. Pumatak ang luha mula sa kanyang malalabong mata patungo sa alikabok ng daan.
“P-pasensya na, Ineng…” garalgal ang kanyang boses, basag na basag. “Hindi ko sinasadyang guluhin ka.”
Yumuko siya, binuhat ang mga pira-pirasong parte sa kanyang kupas na t-shirt, at marahang sumakay sa kanyang tricycle palayo. Nanigas ako sa kinatatayuan ko. May malamig na kurot ng pagsisisi na gumapang sa aking dibdib, ngunit pilit kong sinabi sa sarili ko: Karapatan kong magpahinga.
Kinabukasan, alas-sais ng umaga, tahimik ang paligid. Walang tugtog. Walang basag na radyo. Pero kakaiba ang pakiramdam—sa halip na kapayapaan, matinding bigat sa dibdib ang sumalubong sa paggising ko. Lumipas ang dalawang araw, tatlong araw, isang linggo… hindi na muling nagpakita si Mang Lando sa paradahan.
Nang tanungin ko ang isang kasamahan niyang drayber, napabuntong-hininga ito at malungkot na umiling. “Nasa ospital si Mang Lando, Andrea. Inatake sa puso noong gabing nabasag ang radyo niya. Malubha ang lagay niya sa pampublikong ospital kung saan ka nagtatrabaho.”
Parang binuhusan ako ng nagyeyelong tubig.
Dali-dali akong tumakbo patungo sa ospital kahit wala akong pasok. Sa ICU charity ward, nakita ko ang isang pamilyar ngunit napakapayat na anyo na nakaratay sa kama, may nakakabit na mga tubo at monitor. Sa tabi ng kama ay nakaupo ang isang matandang babae na may puting buhok, umiiyak habang marahang hinahaplos ang kamay ni Mang Lando.
Nanginig ang mga tuhod ko nang lumapit ako. “K-kayo po ba ang misis ni Mang Lando?”
Lumingon ang matanda, pilit na ngumiti sa kabila ng mugtong mga mata. “Oo, Ineng. Ako si Aling Rosa.”
“Patawarin niyo po ako…” hindi ko na napigilang humagulgol habang nakatitig sa walang malay na matanda. “Kasalanan ko po kung bakit siya narito. Sinira ko po ang radyo niya… napakasama ko…”
Huminga nang malalim si Aling Rosa at hinawakan ang nanginginig kong kamay. Ang sinabi niya ang tuluyang nagwasak sa aking puso.
“Huwag mong sisihin ang sarili mo nang labis, Ineng. May malubhang Alzheimer’s disease si Lando nitong nakaraang dalawang taon. Araw-araw, unti-unting nabubura ang mga alaala niya. Dumarating sa puntong hindi na niya ako nakikilala, at nakakalimutan na niya kung paano umuwi.”
Pinunasan ng matanda ang kanyang luha bago nagpatuloy. “Ang kantang iyon… ang ‘Kahit Maputi Na Ang Buhok Ko’… iyon ang kanta namin noong kabataan namin. Iyon ang kantang pinatugtog noong araw na hiniling niyang maging asawa ko siya. Bago lumala ang sakit niya, nangako siya sa akin na kahit anong mangyari, hinding-hindi niya ako kakalimutan. Tuwing alas-sais ng umaga, nagpapatugtog siya ng lumang cassette tape para sanayin ang utak niya. Sinasabi niya palagi, ‘Hangga’t naaalala ko ang kantang ito, maaalala ko ang mukha ng Rosa ko.’ Natatakot siyang magising isang araw na hindi na niya alam kung sino ako.”
Napaupo ako sa sahig, humahagulgol sa matinding kahihiyan at pait. Ang ingay na kinasusuklaman ko pala ay ang huling sinulid na nag-uugnay sa isang matanda sa pag-ibig ng kanyang buhay. Ang tinawag kong “makasarili” ay isang taong lumalaban nang buong tapang sa dilim ng kawalan ng alaala.
Lumabas ako ng ospital at naghanap sa bawat lumang tindahan sa Maynila. Gamit ang ipon ko, nagawa kong bumili ng kaparehong modelo ng lumang radyo at ipinaayos ang sirang cassette tape na itinago pala ng mga drayber sa paradahan.
Kinahapunan, bumalik ako sa silid ni Mang Lando. Dahan-dahan kong inilapag ang radyo sa tabi ng kanyang unan at pinindot ang play.
Mula sa maliit na speaker, marahang umalingawngaw ang pamilyar na himig.
Nang marinig ang kanta, unti-unting kumislap ang mga monitor. Gumalaw ang mga daliri ni Mang Lando. Dahan-dahan niyang iminulat ang kanyang mga mata, lumingon kay Aling Rosa na nakatayo sa kanyang tabi, at sa gitna ng matinding panghihina, lumitaw ang isang napakatamis na ngiti sa kanyang labi.
“Rosa…” mahinang bulong niya. “Ang aking Rosa.”
Tumingin siya sa akin. Hawak ang stethoscope at basang-basa ng luha ang aking mukha, hinawakan ko ang kanyang kamay at yumukod. “Gising na po kayo, Mang Lando. Hinding-hindi na po mawawala ang kanta niyo.”
Simula noon, sa bawat pag-uwi ko mula sa magulong ER, hindi na ingay ang naririnig ko tuwing alas-sais ng umaga. Sa bawat pagtugtog ng radyo sa ibaba, naririnig ko ang pinakadakilang patunay ng pag-ibig, pag-asa, at kapatawaran.
Narito ang pagpapatuloy at pagtatapos ng kwento:
