Hindi ko alam kung paano ko nalampasan ang dalawang linggong iyon.<\/p>\n
May mga umagang nagigising ako bago pa tumunog ang alarm at ilang segundo akong nakatitig lamang sa kisame, hindi maalala kung bakit parang may nakadagan sa dibdib ko.<\/p>\n
Pagkatapos maririnig ko ang anak ko.<\/p>\n
Minsan umiiyak.<\/p>\n
Minsan tumatawa mag-isa sa crib.<\/p>\n
At saka ko maaalala.<\/p>\n
Ang hearing.<\/p>\n
Ang bahay.<\/p>\n
Ang mga pamangkin ni Mang Ramon.<\/p>\n
At ang desisyong maaaring magbago sa buhay naming mag-ina.<\/p>\n
May mga gabing naiisip kong kunin na lang ang anak ko at umalis.<\/p>\n
Hindi dahil naniniwala akong may kasalanan ako.<\/p>\n
Pagod lang ako.<\/p>\n
Pagod akong marinig ang pangalan ko sa bibig ng mga taong hindi naman ako kilala.<\/p>\n
Pagod akong basahin ang mga komentong nagsasabing sigurado raw na matagal ko nang pinlano ang lahat.<\/p>\n
May isang babae pa ngang nagsulat online:<\/p>\n
\u201cSinong matinong dalaga ang magpapakasal sa lalaking halos tatlong beses ang tanda sa kanya kung hindi pera ang habol?\u201d<\/p>\n
Hindi ko siya sinagot.<\/p>\n
Ano bang isasagot ko?<\/p>\n
Na nagsimula iyon dahil nakita kong umiiyak ang isang matandang kapitbahay sa bakuran niya?<\/p>\n
Na noong una, wala naman talaga akong balak maging tunay niyang asawa?<\/p>\n
Na hindi ko rin alam kung kailan eksaktong nagbago ang tingin ko kay Mang Ramon?<\/p>\n
Walang dramatic music.<\/p>\n
Walang isang gabing biglang bumukas ang langit at sinabi kong, \u201cMahal ko na pala siya.\u201d<\/p>\n
Mas simple.<\/p>\n
Mas magulo.<\/p>\n
Isang tasa ng kape.<\/p>\n
Isang tawang hindi ko inaasahan.<\/p>\n
Isang gabing nawalan ng kuryente at magkatabi kaming nakaupo sa veranda habang nagpapaypay gamit ang lumang diyaryo.<\/p>\n
Isang umagang nilagnat ako at nadatnan ko siyang nakaupo sa tabi ng sofa, tulog, hawak pa rin ang thermometer.<\/p>\n
Minsan ganoon pala.<\/p>\n
Hindi mo napapansin na naging tahanan na sa iyo ang isang tao hanggang sa mawala siya.<\/p>\n
At ngayon, pati ang bahay na puno ng alaala niya, gusto pa nilang kunin.<\/p>\n
Isang gabi bago lumabas ang desisyon, dumating si Aling Tess.<\/p>\n
Kapitbahay namin siya sa kabilang kanto at halos tatlumpung taon niyang kakilala si Mang Ramon.<\/p>\n
May dala siyang isang kaserolang arroz caldo.<\/p>\n
\u201cHindi ka kumakain,\u201d bungad niya.<\/p>\n
\u201cKumakain naman po.\u201d<\/p>\n
Tiningnan niya ako mula ulo hanggang paa.<\/p>\n
\u201cSinungaling.\u201d<\/p>\n
Napatawa ako kahit ayaw ko.<\/p>\n
Iyon ang unang totoong tawa ko sa loob ng ilang araw.<\/p>\n
Pumasok siya sa kusina na parang sarili niyang bahay iyon, kumuha ng mangkok at nagsalin.<\/p>\n
Habang kumakain ako, siya naman ang kumarga sa anak ko.<\/p>\n
Kamukha raw ni Mang Ramon ang tenga.<\/p>\n
Hindi ko makita.<\/p>\n
Para sa akin, tenga lang iyon ng sanggol.<\/p>\n
Pero ipinipilit ni Aling Tess.<\/p>\n
\u201cPati noo. Ramon na Ramon.\u201d<\/p>\n
\u201cAling Tess, lahat na lang po kay Mang Ramon.\u201d<\/p>\n
\u201cAba, siyempre. Anak niya.\u201d<\/p>\n
Tahimik akong napangiti.<\/p>\n
Pagkatapos ay biglang naging seryoso ang mukha niya.<\/p>\n
\u201cMay gusto akong ibigay sa iyo.\u201d<\/p>\n
May inilabas siyang maliit na sobre mula sa bag.<\/p>\n
Luma iyon.<\/p>\n
Nakatupi ang isang sulok.<\/p>\n
\u201cIniwan ni Ramon sa akin ito ilang buwan bago siya namatay.\u201d<\/p>\n
Natigil ang kutsara ko sa ere.<\/p>\n
\u201cAno po iyan?\u201d<\/p>\n
\u201cHindi ko alam.\u201d<\/p>\n
\u201cHindi n\u2019yo binuksan?\u201d<\/p>\n
\u201cAba, pangalan mo ang nakasulat.\u201d<\/p>\n
Tiningnan ko ang sobre.<\/p>\n
At doon ko nakita ang sulat-kamay ni Mang Ramon.<\/p>\n
Para kay Elena.<\/p>\n
Iyon lang.<\/p>\n
Walang apelyido.<\/p>\n
Walang petsa.<\/p>\n
Pero kilala ko ang sulat niya.<\/p>\n
Medyo nanginginig na ang mga letra dahil mahina na ang kamay niya noong mga huling buwan.<\/p>\n
Biglang kumirot ang dibdib ko.<\/p>\n
\u201cBakit ngayon n\u2019yo lang po ibinigay?\u201d<\/p>\n
Nagkibit-balikat si Aling Tess.<\/p>\n
\u201cSabi niya, ibigay ko raw kapag pakiramdam kong kailangan mo na.\u201d<\/p>\n
\u201cNgayon n\u2019yo naisip?\u201d<\/p>\n
\u201cKanina.\u201d<\/p>\n
\u201cBakit?\u201d<\/p>\n
Tiningnan niya ako.<\/p>\n
\u201cKasi mukhang gusto mo nang sumuko.\u201d<\/p>\n
Hindi ako nakasagot.<\/p>\n
Binuksan ko ang sobre.<\/p>\n
Isang papel lang ang nasa loob.<\/p>\n
Maikli.<\/p>\n
Napakaikli na halos nainis ako kay Mang Ramon.<\/p>\n
Ganito talaga siya.<\/p>\n
Kapag grocery list, dalawang pahina.<\/p>\n
Kapag mahalagang sasabihin, apat na linya.<\/p>\n
Elena,<\/p>\n
Kung dumating ang araw na pinagdudahan mo kung tama ba ang ginawa natin, huwag mong tanungin ang ibang tao.<\/p>\n
Tingnan mo ang anak natin.<\/p>\n
Doon mo makikita ang sagot.<\/p>\n
At huwag mong hayaang kunin nila ang puno ng mangga. Akin iyon.<\/p>\n
Ramon.<\/p>\n
Napatawa ako habang umiiyak.<\/p>\n
\u201cPati ba naman puno ng mangga?\u201d sabi ko.<\/p>\n
\u201cAno?\u201d<\/p>\n
Ibinigay ko kay Aling Tess ang sulat.<\/p>\n
Pagkabasa niya, natawa rin siya.<\/p>\n
\u201cGanyan talaga ang matandang iyon.\u201d<\/p>\n
Kinabukasan, maaga akong gumising.<\/p>\n
Hindi dahil nakatulog ako nang maayos.<\/p>\n
Halos hindi nga ako nakatulog.<\/p>\n
Pero kakaiba ang pakiramdam ko.<\/p>\n
Takot pa rin ako.<\/p>\n
Hindi nawala iyon.<\/p>\n
Hindi naman pala ganoon ang tapang.<\/p>\n
Hindi iyong bigla kang hindi natatakot.<\/p>\n
Minsan natatakot ka pa rin nang sobra, pero bumabangon ka, naliligo ka, nagsusuot ka ng damit at ginagawa mo ang kailangan mong gawin.<\/p>\n
Binihisan ko ang anak ko ng puting polo na regalo ni Mang Ramon bago siya namatay.<\/p>\n
Medyo malaki pa.<\/p>\n
Nakatupi ang manggas.<\/p>\n
\u201cPapa mo ang bumili nito,\u201d bulong ko habang inaayos ang kuwelyo niya.<\/p>\n
Ngumiti siya sa akin.<\/p>\n
Wala siyang kaalam-alam.<\/p>\n
Mas interesado siya sa sarili niyang medyas.<\/p>\n
Pagdating namin sa korte, marami nang tao.<\/p>\n
Nandoon sina Aling Tess.<\/p>\n
Mang Boy.<\/p>\n
Ang mag-asawang Reyes mula sa kabilang kalye.<\/p>\n
Pati si Kuya Nestor na minsang tinulungan ni Mang Ramon noong nasunugan sila.<\/p>\n
Sa kabilang bahagi naman, naroon sina Edwin at dalawa pa nilang pinsan.<\/p>\n
Hindi kami nagbatian.<\/p>\n
Walang dahilan.<\/p>\n
Umupo ako sa tabi ng abogado kong si Atty. Paolo Mendoza.<\/p>\n
\u201cHanda ka?\u201d tanong niya.<\/p>\n
\u201cHindi.\u201d<\/p>\n
Tumango siya.<\/p>\n
\u201cMabuti.\u201d<\/p>\n
Napatingin ako sa kanya.<\/p>\n
\u201cMabuti?\u201d<\/p>\n
\u201cMas kinakabahan ako sa kliyenteng sobrang kampante.\u201d<\/p>\n
Gusto kong matawa pero hindi ko nagawa.<\/p>\n
Pumasok ang judge.<\/p>\n
Tumayo kaming lahat.<\/p>\n
At nagsimula ang pinakamahabang ilang minuto ng buhay ko.<\/p>\n
Hindi agad sinabi ang desisyon.<\/p>\n
Ipinaliwanag muna ang mga dokumento.<\/p>\n
Ang marriage certificate.<\/p>\n
Ang medical records ni Mang Ramon noong panahon ng kasal na nagsasaad na malinaw ang kanyang pag-iisip at kaya niyang gumawa ng sarili niyang legal na desisyon.<\/p>\n
Ang testimonya ng mga saksi.<\/p>\n
Ang will.<\/p>\n
Ang video.<\/p>\n
Ang mga papeles tungkol sa bahay.<\/p>\n
Naririnig ko ang lahat pero parang lumalayo ang mga boses.<\/p>\n
Hawak ko ang maliit na kamay ng anak ko.<\/p>\n
Pinaglalaruan niya ang daliri ko.<\/p>\n
Pagkatapos narinig ko ang pangalan ni Mang Ramon.<\/p>\n
Napatingala ako.<\/p>\n
Sinabi ng hukom na walang sapat na batayan upang ideklarang invalid ang aming kasal.<\/p>\n
Hindi pa ako huminga.<\/p>\n
Hindi pa tapos.<\/p>\n
Sumunod ang usapin tungkol sa last will and testament.<\/p>\n
Doon ko naramdaman ang kamay ni Atty. Paolo sa braso ko.<\/p>\n
Mahina niyang sinabi:<\/p>\n
\u201cMakinig ka.\u201d<\/p>\n
At nakinig ako.<\/p>\n
Kinilala ng korte ang kagustuhan ni Mang Ramon tungkol sa kanyang ari-arian.<\/p>\n
Ang bahay ay mananatili ayon sa nakasaad sa kanyang legal na mga dokumento.<\/p>\n
Ang proteksiyong inilaan niya para sa anak namin ay mananatili rin.<\/p>\n
Hindi nagtagumpay ang pagkuwestiyon ng kanyang mga pamangkin.<\/p>\n
Ilang segundo akong walang ginawa.<\/p>\n
Wala.<\/p>\n
Tinitigan ko lang ang judge.<\/p>\n
Parang hindi naintindihan ng utak ko ang mga salitang narinig ko.<\/p>\n
Pagkatapos ay yumuko si Atty. Paolo sa akin.<\/p>\n
\u201cElena.\u201d<\/p>\n
\u201cAno?\u201d<\/p>\n
\u201cTapos na.\u201d<\/p>\n
\u201cTapos na\u2026 ano?\u201d<\/p>\n
Ngumiti siya.<\/p>\n
\u201cHindi nila makukuha ang bahay.\u201d<\/p>\n
Doon ako napaiyak.<\/p>\n
Hindi iyong magandang iyak na parang nasa pelikula.<\/p>\n
Pangit.<\/p>\n
May sipon.<\/p>\n
Nanginginig ang baba ko.<\/p>\n
Tinakpan ko ang bibig ko para hindi ako mapahagulgol nang malakas.<\/p>\n
Sa likuran, narinig kong huminga nang malalim si Aling Tess.<\/p>\n
May isang pumalakpak.<\/p>\n
Agad siyang pinatahimik dahil courtroom iyon.<\/p>\n
Hindi ko alam kung sino.<\/p>\n
Hanggang ngayon, pinagtatalunan pa rin nina Mang Boy at Kuya Nestor kung sino sa kanilang dalawa ang unang pumalakpak.<\/p>\n
Pero hindi pa doon nagtapos.<\/p>\n
Tumayo si Edwin.<\/p>\n
Namumula ang mukha niya.<\/p>\n
\u201cHindi tama ito!\u201d<\/p>\n
Agad siyang pinagsabihan.<\/p>\n
Pero hindi siya tumigil.<\/p>\n
\u201cNiloko niya ang Tito namin! Lahat ng ito\u2014\u201d<\/p>\n
\u201cEdwin.\u201d<\/p>\n
Ako iyon.<\/p>\n
Hindi ko alam kung bakit ako nagsalita.<\/p>\n
Napalingon ang lahat.<\/p>\n
Pati ako, parang nagulat sa sarili kong boses.<\/p>\n
Tumayo ako.<\/p>\n
Hindi ako sumigaw.<\/p>\n
Hindi ko rin siya minura.<\/p>\n
Pagod na ako para doon.<\/p>\n
\u201cSapat na.\u201d<\/p>\n
Tinitigan niya ako.<\/p>\n
\u201cMasaya ka ngayon? Nakuha mo ang gusto mo.\u201d<\/p>\n
May kung anong lumamig sa loob ko.<\/p>\n
Pero hindi galit.<\/p>\n
Siguro dahil dalawang linggo akong halos hindi natulog, naubos na rin ang lakas kong makipag-away.<\/p>\n
\u201cHindi ko nakuha ang gusto ko.\u201d<\/p>\n
Napakunot ang noo niya.<\/p>\n
Tumingin ako sa anak ko.<\/p>\n
\u201cKung makukuha ko talaga ang gusto ko, buhay pa sana ang Tito Ramon ninyo.\u201d<\/p>\n
Walang sumagot.<\/p>\n
\u201cBuhay sana siya. Nasa veranda. Nagrereklamo dahil masyadong matamis ang kape. Pinapagalitan ako dahil hindi ko raw dinidiligan nang tama ang mga halaman niya.\u201d<\/p>\n
Huminto ako.<\/p>\n
May kung anong bumara sa lalamunan ko.<\/p>\n
\u201cHindi ko kailangan ang bahay ninyo.\u201d<\/p>\n
\u201cTito namin ang\u2014\u201d<\/p>\n
\u201cPero kailangan ito ng anak niya.\u201d<\/p>\n
Doon siya natahimik.<\/p>\n
Hindi ko alam kung dahil sa sinabi ko o dahil napansin niyang nakatingin sa kanya ang sanggol na buong panahon niyang tinatawag na bahagi ng isang panloloko.<\/p>\n
Lumapit ako nang kaunti.<\/p>\n
\u201cHindi ko kayo pipilitin na tanggapin ako bilang pamilya. Pero siya\u2026\u201d<\/p>\n
Tinuro ko ang anak ko.<\/p>\n
\u201cWala siyang kasalanan sa galit ninyo.\u201d<\/p>\n
Hindi sumagot si Edwin.<\/p>\n
Umalis siya sa courtroom.<\/p>\n
Akala ko iyon na ang huling beses na makikita ko siya.<\/p>\n
Mali na naman ako.<\/p>\n
Lumipas ang mga buwan.<\/p>\n
Bumalik ang katahimikan sa bahay.<\/p>\n
O ibang uri ng katahimikan.<\/p>\n
Noong buhay si Mang Ramon, lagi akong may naririnig.<\/p>\n
Radyo.<\/p>\n
Ubo.<\/p>\n
Kalansing ng tasa.<\/p>\n
Tunog ng tsinelas niya sa sahig.<\/p>\n
Minsan sisigaw siya mula sa kusina:<\/p>\n
\u201cElena! Sino ang umubos ng kape?\u201d<\/p>\n
Kahit kaming dalawa lang naman ang nakatira roon.<\/p>\n
Pagkatapos niyang mawala, napakalaki ng bahay.<\/p>\n
Nakakainis ang laki.<\/p>\n
Kaya hindi ko ginalaw ang kuwarto niya sa loob ng halos limang buwan.<\/p>\n
Nandoon pa rin ang lumang relo niya.<\/p>\n
Ang mga polo.<\/p>\n
Ang kahon ng domino.<\/p>\n
Ang salamin niyang may gasgas sa kaliwang lente.<\/p>\n
Isang Linggo, pumasok ako roon kasama ang anak namin.<\/p>\n
Nakakalakad na siya noon.<\/p>\n
Hindi maayos.<\/p>\n
Tatlong hakbang, upo.<\/p>\n
Dalawang hakbang, bagsak.<\/p>\n
Pero determinado.<\/p>\n
Binuksan ko ang aparador.<\/p>\n
\u201cHalika,\u201d sabi ko. \u201cTulungan mo si Mama.\u201d<\/p>\n
Siyempre wala siyang itinulong.<\/p>\n
Kinuha niya ang isang medyas ni Mang Ramon at tumakbo\u2014o kung ano man ang tawag sa takbo ng batang halos matumba bawat segundo.<\/p>\n
Hinabol ko siya.<\/p>\n
Nagtago siya sa ilalim ng mesa.<\/p>\n
At sa unang pagkakataon mula nang mamatay si Mang Ramon, napuno ng tawa ang kuwarto niya.<\/p>\n
Napaupo ako sa sahig.<\/p>\n
Pinanood ko ang anak ko.<\/p>\n
At bigla kong naalala ang sulat.<\/p>\n
Tingnan mo ang anak natin.<\/p>\n
Doon mo makikita ang sagot.<\/p>\n
Nandoon nga.<\/p>\n
Hindi sa bahay.<\/p>\n
Hindi sa titulo.<\/p>\n
Hindi sa bank account.<\/p>\n
Nasa batang tumatakbo sa kuwarto habang suot sa ulo ang medyas ng kanyang ama.<\/p>\n
Doon ko naisip kung ano ang gagawin ko sa bahay.<\/p>\n
Hindi ko iyon ibebenta.<\/p>\n
Pero ayaw ko ring maging museo iyon ng lungkot.<\/p>\n
May dalawang ekstrang kuwarto sa ibaba.<\/p>\n
Dati iyong tambakan ng kung anu-anong gamit ni Mang Ramon.<\/p>\n
Lumang electric fan.<\/p>\n
Sirang upuan.<\/p>\n
Tatlong kahon ng Christmas decorations kahit halos kalahati ay hindi na umiilaw.<\/p>\n
Nilinis namin iyon.<\/p>\n
Tumulong ang mga kapitbahay.<\/p>\n
Pininturahan ni Mang Boy ang pader.<\/p>\n
Libre raw.<\/p>\n
Sabi ko babayaran ko siya.<\/p>\n
Nagalit.<\/p>\n
\u201cInsulto iyan. Ilang beses akong tinulungan ni Ramon.\u201d<\/p>\n
Ginawa naming maliit na community room ang isang bahagi ng bahay.<\/p>\n
Hindi engrande.<\/p>\n
Walang aircon noong una.<\/p>\n
May dalawang mahabang mesa.<\/p>\n
Mga lumang libro.<\/p>\n
Ilang laruan.<\/p>\n
At isang refrigerator na punong-puno ng tubig at pagkain.<\/p>\n
Kapag may matandang kapitbahay na mag-isang kumakain, puwede siyang pumunta roon.<\/p>\n
Kapag may batang kailangang gumawa ng assignment at walang maayos na lugar sa bahay, bukas ang pinto.<\/p>\n
Kapag may kailangang humingi ng tulong\u2026<\/p>\n
Kumatok lang.<\/p>\n
Tinawag iyon ng mga kapitbahay na Bahay ni Mang Ramon.<\/p>\n
Ayaw ko sana.<\/p>\n
Parang corny.<\/p>\n
Pero wala akong laban.<\/p>\n
May gumawa pa ng maliit na karatula.<\/p>\n
Hindi ko alam kung sino.<\/p>\n
Isang umaga, paggising ko, nakasabit na iyon sa gate.<\/p>\n
Makalipas ang halos isang taon, may lalaking nakatayo sa labas ng bahay.<\/p>\n
Si Edwin.<\/p>\n
Nakita ko siya mula sa bintana.<\/p>\n
Hindi siya kumakatok.<\/p>\n
Nakatayo lang.<\/p>\n
Halos limang minuto.<\/p>\n
Akala ko aalis.<\/p>\n
Hindi.<\/p>\n
Kaya lumabas ako.<\/p>\n
\u201cAno\u2019ng kailangan mo?\u201d<\/p>\n
Wala na iyong yabang sa mukha niya.<\/p>\n
Mas payat siya.<\/p>\n
May hawak siyang paper bag.<\/p>\n
\u201cBirthday niya ngayon, \u2018di ba?\u201d<\/p>\n
Napatingin ako sa anak ko na naglalaro sa sala.<\/p>\n
Dalawang taong gulang na siya.<\/p>\n
\u201cOo.\u201d<\/p>\n
Iniabot ni Edwin ang paper bag.<\/p>\n
\u201cPara sa kanya.\u201d<\/p>\n
Hindi ko agad kinuha.<\/p>\n
\u201cBakit?\u201d<\/p>\n
Napabuntong-hininga siya.<\/p>\n
\u201cElena, hindi ako magaling dito.\u201d<\/p>\n
\u201cHalata naman.\u201d<\/p>\n
Napatingin siya sa akin.<\/p>\n
At sa hindi inaasahang pagkakataon\u2026<\/p>\n
Natawa siya.<\/p>\n
Maikli lang.<\/p>\n
Pero natawa.<\/p>\n
\u201cPareho pala kayo ni Tito.\u201d<\/p>\n
\u201cAnong ibig mong sabihin?\u201d<\/p>\n
\u201cPareho kayong masakit magsalita.\u201d<\/p>\n
Kinuha ko ang bag.<\/p>\n
May maliit na laruang jeepney sa loob.<\/p>\n
At isang lumang litrato.<\/p>\n
Napatigil ako.<\/p>\n
Batang-bata pa si Mang Ramon sa larawan.<\/p>\n
Siguro nasa trenta.<\/p>\n
May karga siyang batang lalaki.<\/p>\n
\u201cSino ito?\u201d<\/p>\n
\u201cAko.\u201d<\/p>\n
Napatingin ako kay Edwin.<\/p>\n
Hindi ko inaasahan iyon.<\/p>\n
\u201cSi Tito ang nag-alaga sa akin noong namatay ang tatay ko.\u201d<\/p>\n
Tahimik siya sandali.<\/p>\n
\u201cSiguro kaya sobrang galit ko.\u201d<\/p>\n
\u201cDahil?\u201d<\/p>\n
\u201cAkala ko\u2026\u201d<\/p>\n
Huminto siya.<\/p>\n
Tumingin sa gate.<\/p>\n
Sa puno ng mangga.<\/p>\n
Sa bahay.<\/p>\n
\u201cAkala ko kami ang pamilya niya.\u201d<\/p>\n
Hindi ko alam kung ano ang isasagot.<\/p>\n
At sa pagkakataong iyon, hindi ko pinilit.<\/p>\n
May mga sakit na hindi nangangailangan ng magandang linya.<\/p>\n
Kailangan lang marinig.<\/p>\n
\u201cNasaktan ako nang malaman kong may iba na siyang iiwanan ng lahat. Mali ang ginawa namin. Alam ko.\u201d<\/p>\n
Tumingin siya sa akin.<\/p>\n
\u201cPero noong nakita ko ang video niya sa korte\u2026 hindi ko agad matanggap.\u201d<\/p>\n
Tumango ako.<\/p>\n
\u201cNgayon?\u201d<\/p>\n
Napabuntong-hininga siya.<\/p>\n
\u201cNgayon naiintindihan ko nang hindi naman pala niya kami pinalitan.\u201d<\/p>\n
May maliit na yabag mula sa likod ko.<\/p>\n
Lumabas ang anak ko.<\/p>\n
Hawak ang kalahating pandesal.<\/p>\n
Tiningnan niya si Edwin.<\/p>\n
Tiningnan ni Edwin ang bata.<\/p>\n
\u201cKamukha niya si Tito.\u201d<\/p>\n
Napangiti ako.<\/p>\n
\u201cLahat iyan ang sinasabi.\u201d<\/p>\n
Lumuhod si Edwin.<\/p>\n
\u201cHello.\u201d<\/p>\n
Nagtago ang anak ko sa likod ng binti ko.<\/p>\n
\u201cMahiyain?\u201d<\/p>\n
\u201cKapag hindi ka niya kilala.\u201d<\/p>\n
Tumango si Edwin.<\/p>\n
\u201cPwede ba\u2026\u201d<\/p>\n
Hindi niya tinapos.<\/p>\n
Alam ko ang ibig niyang sabihin.<\/p>\n
Hindi ako agad sumagot.<\/p>\n
Ito ang taong ilang buwan na ang nakalipas ay gustong paalisin kami sa bahay.<\/p>\n
Hindi mabubura iyon dahil lang may dala siyang laruan.<\/p>\n
Hindi rin ako santo.<\/p>\n
May bahagi sa akin na gustong sabihing umalis siya.<\/p>\n
Pero tumingin ako sa litrato.<\/p>\n
Kay Mang Ramon na bata pa, karga si Edwin.<\/p>\n
Pagkatapos ay naisip ko kung ano ang gagawin ni Mang Ramon.<\/p>\n
Sigurado akong aasarin muna niya kaming dalawa.<\/p>\n
Pagkatapos magtitimpla ng kape.<\/p>\n
\u201cMay birthday cake sa loob,\u201d sabi ko.<\/p>\n
Napatingin si Edwin sa akin.<\/p>\n
\u201cKung gusto mong kumain.\u201d<\/p>\n
Iyon lang.<\/p>\n
Hindi kami biglang naging close.<\/p>\n
Hindi ganoon ang buhay.<\/p>\n
Sa unang ilang buwan, awkward.<\/p>\n
Dumadalaw siya paminsan-minsan.<\/p>\n
Minsan dalawampung minuto.<\/p>\n
Minsan isang oras.<\/p>\n
May isa pang pinsan na sumunod.<\/p>\n
May isa ring hindi kailanman humingi ng tawad at hanggang ngayon ay hindi ko nakakausap.<\/p>\n
Ayos lang.<\/p>\n
Hindi lahat kailangang magkaroon ng perfect ending.<\/p>\n
Pero may mga bagay na gumaling.<\/p>\n
Unti-unti.<\/p>\n
Isang hapon, nakita kong tinuturuan ni Edwin ang anak ko kung paano maglaro ng domino.<\/p>\n
Parehong laro na tinuro sa akin ni Mang Ramon.<\/p>\n
Mali ang ginagawa ng bata.<\/p>\n
Siyempre.<\/p>\n
Dalawang taong gulang.<\/p>\n
Pero seryosong-seryoso si Edwin.<\/p>\n
\u201cHuwag diyan. Dito.\u201d<\/p>\n
Binato siya ng anak ko ng domino.<\/p>\n
Natawa ako mula sa kusina.<\/p>\n
At sa loob ng isang segundo\u2026<\/p>\n
Parang narinig ko ang tawa ni Mang Ramon.<\/p>\n
Hindi multo.<\/p>\n
Hindi himala.<\/p>\n
Alaala lang.<\/p>\n
Pero sapat iyon.<\/p>\n
Lumipas pa ang mga taon.<\/p>\n
Lumaki ang anak namin sa bahay na muntik nang maagaw sa kanya.<\/p>\n
Sa ilalim ng puno ng mangga na mahigpit na ipinagbilin ni Mang Ramon na huwag kong ipapaputol.<\/p>\n
At oo, buhay pa rin ang punong iyon.<\/p>\n
Kahit minsang gusto ko nang ipaputol dahil nahulugan ng mangga ang bubong ng kotse ko.<\/p>\n
Hindi ko ginawa.<\/p>\n
Baka multuhin ako ni Ramon sa inis.<\/p>\n
Nag-aral ang anak namin sa pampublikong paaralan malapit sa amin.<\/p>\n
Tuwing tinatanong siya tungkol sa tatay niya, hindi ko itinago ang kuwento.<\/p>\n
Hindi ko rin ginawang alamat si Mang Ramon.<\/p>\n
Sinabi kong makulit siya.<\/p>\n
Matigas ang ulo.<\/p>\n
Mahilig sa sobrang tapang na kape.<\/p>\n
At minsan, tatlong araw kaming hindi nagpansinan dahil ayaw niyang magpatingin sa doktor.<\/p>\n
Pero sinabi ko rin ang pinakamahalaga.<\/p>\n
Mahal na mahal siya ng tatay niya.<\/p>\n
Isang araw, walong taong gulang na ang anak namin nang tanungin niya ako:<\/p>\n
\u201cMa, pinakasalan mo ba si Papa dahil sa bahay?\u201d<\/p>\n
Natigil ako sa paghihiwa ng mangga.<\/p>\n
Hindi ko alam kung saan niya narinig.<\/p>\n
Siguro sa paaralan.<\/p>\n
Siguro sa matatandang mahilig pa ring magkuwento.<\/p>\n
Umupo ako sa tabi niya.<\/p>\n
\u201cNoong una?\u201d<\/p>\n
Tumango siya.<\/p>\n
\u201cNoong una, pinakasalan ko siya dahil gusto kong tulungan siyang manatili sa bahay niya.\u201d<\/p>\n
\u201cPero hindi mo siya mahal?\u201d<\/p>\n
Napaisip ako.<\/p>\n
\u201cMahal ko siya noon bilang kapitbahay at kaibigan.\u201d<\/p>\n
\u201cThen?\u201d<\/p>\n
\u201cThen\u2026\u201d<\/p>\n
Napatawa ako.<\/p>\n
\u201cNapakakulit ng Papa mo.\u201d<\/p>\n
\u201cMa!\u201d<\/p>\n
\u201cSeryoso. Araw-araw akong kinukulit hanggang hindi ko napansin na mahal ko na pala siya sa ibang paraan.\u201d<\/p>\n
Napangiti siya.<\/p>\n
\u201cLove story?\u201d<\/p>\n
\u201cMedyo weird na love story.\u201d<\/p>\n
\u201cCool.\u201d<\/p>\n
Iyon lang.<\/p>\n
Bumalik siya sa pagkain ng mangga.<\/p>\n
Ako naman, matagal na nakatingin sa kanya.<\/p>\n
Noon ko napagtanto na matagal nang natapos ang laban tungkol sa bahay.<\/p>\n
Hindi lang pala iyon ang kailangan kong ipaglaban.<\/p>\n
Kailangan kong siguraduhing paglaki ng anak namin, hindi niya iisipin na isa siyang bunga ng iskandalo.<\/p>\n
Hindi siya resulta ng isang kaso.<\/p>\n
Hindi siya dahilan ng away sa mana.<\/p>\n
Anak siya ng dalawang taong gumawa ng isang napakakakaibang desisyon\u2026<\/p>\n
At pagkatapos ay nagmahalan.<\/p>\n
Maraming taon na ang lumipas mula noong araw na iyon sa korte.<\/p>\n
Nakatayo pa rin ang bahay.<\/p>\n
Mas maingay na ngayon.<\/p>\n
Mas maraming bata.<\/p>\n
Mas maraming sapatos sa labas.<\/p>\n
Mas maraming gasgas ang sahig.<\/p>\n
Ang Bahay ni Mang Ramon ay naging maliit na community center na pinapatakbo namin kasama ang mga kapitbahay.<\/p>\n
May libreng merienda tuwing Sabado para sa matatandang mag-isa sa bahay.<\/p>\n
May bookshelf para sa mga bata.<\/p>\n
May maliit na emergency fund mula sa bahagi ng perang iniwan ni Mang Ramon, ginagamit para sa gamot at pagkain ng mga kapitbahay na talagang nangangailangan.<\/p>\n
Hindi milyon-milyon.<\/p>\n
Hindi kami mayaman.<\/p>\n
At hindi iyon ang punto.<\/p>\n
Sa dingding malapit sa kusina, may litrato ni Mang Ramon.<\/p>\n
Hindi iyong seryosong litrato mula sa funeral.<\/p>\n
Ayaw ko noon.<\/p>\n
Ang pinili ko ay iyong nakasuot siya ng lumang sando, may hawak na tabo at galit na galit dahil kinukunan ko siya ng litrato habang nagdidilig.<\/p>\n
Iyon ang Ramon na gusto kong maalala.<\/p>\n
Buhay.<\/p>\n
Makulit.<\/p>\n
Totoo.<\/p>\n
Noong nakaraang taon, sa kaarawan ng anak namin, dumating si Edwin nang maaga.<\/p>\n
May dala siyang cake.<\/p>\n
\u201cNasaan ang birthday boy?\u201d<\/p>\n
\u201cNasa likod.\u201d<\/p>\n
Pagpunta namin sa bakuran, nakita naming nakaupo ang anak ko sa ilalim ng puno ng mangga.<\/p>\n
May hawak siyang lumang kahon.<\/p>\n
Kahon ng domino ni Mang Ramon.<\/p>\n
\u201cMa,\u201d tawag niya.<\/p>\n
\u201cO?\u201d<\/p>\n
\u201cTuruan mo ako.\u201d<\/p>\n
\u201cNg ano?\u201d<\/p>\n
\u201cKung paano maglaro nito. Sabi ni Tito Edwin, magaling daw si Papa.\u201d<\/p>\n
Napatingin ako kay Edwin.<\/p>\n
Nagkibit-balikat siya.<\/p>\n
\u201cMas magaling ako.\u201d<\/p>\n
\u201cSinungaling,\u201d sabi ko.<\/p>\n
Natawa siya.<\/p>\n
Umupo kaming tatlo sa ilalim ng puno.<\/p>\n
Habang inaayos ko ang mga piraso ng domino, may hinog na manggang biglang nahulog sa tabi namin.<\/p>\n
Nagulat kaming lahat.<\/p>\n
Pagkatapos ay sabay-sabay kaming natawa.<\/p>\n
Tumingala ako sa mga sanga.<\/p>\n
Sa dahong gumagalaw sa hangin.<\/p>\n
At naalala ko ang sulat.<\/p>\n
Huwag mong hayaang kunin nila ang puno ng mangga.<\/p>\n
Akin iyon.<\/p>\n
\u201cAng kulit mo pa rin,\u201d bulong ko.<\/p>\n
\u201cMay sinabi ka, Ma?\u201d tanong ng anak ko.<\/p>\n
Umiling ako.<\/p>\n
\u201cWala.\u201d<\/p>\n
Inilapag ko ang unang domino.<\/p>\n
\u201cSige. Simulan natin.\u201d<\/p>\n
At habang naglalaro kami, naisip ko ang babaeng ako noon.<\/p>\n
Iyong kapitbahay lang.<\/p>\n
Iyong babaeng tumawid ng bakuran dahil may nakita siyang matandang lalaking umiiyak.<\/p>\n
Kung may magsabi sa kanya noon na isang simpleng tanong na \u201cMang Ramon, ano pong nangyari?\u201d ang magdadala sa kanya sa kasal, pagbubuntis, pagkawala, korte, iskandalo at isang pamilyang hindi niya inaasahan\u2026<\/p>\n
Siguradong tatawa siya.<\/p>\n
O baka tumakbo palayo.<\/p>\n
Mabuti na lang hindi niya alam.<\/p>\n
Dahil kung minsan, kapag alam natin nang maaga kung gaano kasakit ang isang bagay, hindi natin pipiliing simulan iyon.<\/p>\n
At mawawala rin sa atin ang lahat ng magagandang bagay na kasama ng sakit.<\/p>\n
Hindi ko nailigtas ang bahay ni Mang Ramon.<\/p>\n
Iyon ang akala ko noon.<\/p>\n
Ang totoo\u2026<\/p>\n
Si Mang Ramon ang nagbigay ng bagong kahulugan sa bahay.<\/p>\n
At nang mawala siya, kami naman ang nagpatuloy noon.<\/p>\n
May batang tumatawa sa ilalim ng puno niya.<\/p>\n
May matatandang umiinom ng kape sa veranda.<\/p>\n
May mga kapitbahay na pumapasok nang hindi na kumakatok.<\/p>\n
May pamilya niyang dati kong kinatatakutan n<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
PINAKASALAN KO ANG 78-ANYOS KONG KAPITBAHAY PARA ILIGTAS ANG BAHAY NIYA\u2014NANG MABUNTIS AKO, DUMATING ANG PAMILYA NIYA PARA KUNIN ANG MANA\u2026 PERO MAY ISANG VIDEO SIYA NA NAGBAGO SA LAHAT! … <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":745,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-744","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized"],"yoast_head":"\n