Tatlong araw pa lang mula nang manganak ako nang ipadala ni Mama ang sampung native na manok na anim na buwan niyang inalagaan para sa akin.<\/p>\n
Kinabukasan, narinig kong ipinapangako ng asawa ko sa telepono na ipamimigay niya ang siyam na natira\u2014apat sa kapatid niya, lima sa mga magulang niya.<\/p>\n
Hindi niya ako tinanong.<\/p>\n
At nang sabihin niyang, \u201cKahit lugaw na lang muna si Mara, kailangan din naman ng pamilya ko ng masustansiya,\u201d may kung anong tuluyang namatay sa loob ko.<\/p>\n
Ako si Mara Villanueva-Reyes, dalawampu\u2019t siyam, at tatlong araw bago mangyari iyon, isinilang ko ang una naming anak na si Lia sa Quezon City.<\/p>\n
Normal delivery raw, pero wala namang \u201cnormal\u201d sa sakit na iniwan nito sa katawan ko.<\/p>\n
May tahi ako sa ibaba. Masakit ang bewang ko. Sa tuwing babangon ako, parang hinihila pababa ang buong puson ko. Kahit ilang hakbang lang papunta sa banyo, nanginginig na ang tuhod ko.<\/p>\n
Hindi rin sapat ang gatas ko.<\/p>\n
Tuwing gabi, umiiyak si Lia sa gutom. Ako naman, umiiyak nang palihim dahil pakiramdam ko, pati simpleng pagpapadede ay hindi ko magawa nang tama.<\/p>\n
Sabi ng doktor, huwag akong magpakapagod. Kumain nang maayos, lalo na ng protina at maiinit na sabaw. Kailangan ng katawan ko ng panahon para makabawi.<\/p>\n
Nasa San Miguel, Bulacan si Mama. Nang marinig niyang nahirapan ako sa panganganak, umiyak siya sa video call.<\/p>\n
\u201cAnak, huwag mong tipirin ang sarili mo. Iyong mga native na manok natin, para sa iyo talaga iyon. Hindi ko ibinenta kahit mataas ang alok ng kapitbahay.\u201d<\/p>\n
Pagkalipas ng tatlong araw, may dumating na van.<\/p>\n
Sampung styrofoam box.<\/p>\n
Nang buksan ni Noel, asawa ko, ang mga iyon, napaiyak ako.<\/p>\n
Bawat manok ay nalinis na. Hiwalay ang lamang-loob. Wala halos natitirang balahibo. May tuyong kabute, pulang datiles, luya at muscovado.<\/p>\n
Sa pinakahuling kahon, may sulat-kamay ni Mama.<\/p>\n
\u201cPara kay Mara. Pakuluan nang matagal. Kumain ka nang mainit. Huwag mong isipin kung mahal\u2014anak kita.\u201d<\/p>\n
Anim na buwan niyang pinakain ang mga manok ng mais, darak at gulay. Hindi niya kinatay kahit Pasko. Hindi niya ibinenta kahit kailangan nila ni Papa ng pera para ipaayos ang bubong.<\/p>\n
Hinintay niya lang akong manganak.<\/p>\n
Noong gabing iyon, pinakiusapan ko si Noel na maglaga ng isang manok.<\/p>\n
Hindi siya marunong magluto. Mula sa kuwarto, ako pa ang nagtuturo.<\/p>\n
Makalipas ang halos dalawang oras, dinalhan niya ako ng mangkok.<\/p>\n
Dilaw ang sabaw. Malinamnam. Mainit.<\/p>\n
Sa unang higop ko, parang may init na bumalik sa katawan kong ilang araw nang walang lakas.<\/p>\n
Inabutan ko siya ng maliit na mangkok.<\/p>\n
\u201cTikman mo. Iba talaga ang native ni Mama.\u201d<\/p>\n
Humigop siya at napangiti.<\/p>\n
\u201cGrabe, ang sarap nga.\u201d<\/p>\n
\u201cPinataba niya talaga para sa akin.\u201d<\/p>\n
Tumawa siya.<\/p>\n
<\/p>\n
\u201cE di dahan-dahan mong ubusin iyong siyam.\u201d<\/p>\n
Naniwala ako.<\/p>\n
Kinabukasan, dumating ang biyenan kong si Aling Cora.<\/p>\n
Karga niya si Lia nang ilang minuto, pagkatapos ay naglibot ang tingin niya sa kusina.<\/p>\n
Nang buksan niya ang freezer at makita ang mga manok, lumiwanag ang mukha niya.<\/p>\n
\u201cUy, native! Galing Bulacan?\u201d<\/p>\n
\u201cOpo. Para raw sa recovery ko.\u201d<\/p>\n
Isa-isa niyang tiningnan ang mga supot.<\/p>\n
\u201cAng lalaki. Mahal ganito sa palengke.\u201d<\/p>\n
Pagkatapos ay isinara niya ang freezer, uminom ng kape, at umuwi.<\/p>\n
Kinahapunan, tumawag siya kay Noel. Lumabas si Noel sa terrace.<\/p>\n
Pagbalik niya, tinanong ko, \u201cAno sabi ni Mama mo?\u201d<\/p>\n
\u201cWala. Kinukumusta ka lang.\u201d<\/p>\n
Hindi ako naghinala.<\/p>\n
Hanggang kinabukasan.<\/p>\n
Inaantok ako habang katabi si Lia nang marinig kong may kaluskos sa kusina.<\/p>\n
Pagkatapos, boses ni Noel.<\/p>\n
\u201cPa, huwag na kayong bumili ng manok. Ako na bahala.\u201d<\/p>\n
Napatigil ang paghinga ko.<\/p>\n
\u201cMay siyam pa rito. Kay Jessa, apat. Sa inyo ni Mama, lima.\u201d<\/p>\n
Tahimik akong bumangon kahit humapdi ang tahi ko.<\/p>\n
\u201cAt si Mara?\u201d<\/p>\n
Tumawa nang mahina si Noel.<\/p>\n
\u201cOkay lang siya. May itlog, isda at lugaw naman dito.\u201d<\/p>\n
Doon ako lumabas ng kuwarto.<\/p>\n
Nakita niya ako.<\/p>\n
Biglang nawala ang ngiti niya.<\/p>\n
\u201cBakit mo ipamimigay lahat?\u201d<\/p>\n
\u201cMara\u2014\u201d<\/p>\n
\u201cLahat ng siyam?\u201d<\/p>\n
Ibinaba niya ang telepono.<\/p>\n
\u201cHindi mo naman mauubos agad. Si Jessa halos gabi-gabi overtime. Si Mama masakit ang tuhod. Mas kailangan din nila ng masustansiya.\u201d<\/p>\n
\u201cMas kailangan nila kaysa sa babaeng tatlong araw pa lang nanganak?\u201d<\/p>\n
Napabuntong-hininga siya.<\/p>\n
\u201cPamilya ko rin sila. Bakit ba napakadamot mo sa pagkain?\u201d<\/p>\n
Parang sinampal ako.<\/p>\n
Hindi dahil sa siyam na manok.<\/p>\n
Kundi dahil ang pagmamahal ng nanay ko\u2014anim na buwang pag-aalaga, pagtitipid, paghihintay\u2014ay tinawag niyang pagkain lang.<\/p>\n
At ako pa ang madamot.<\/p>\n
Nagsimulang umiyak si Lia sa loob.<\/p>\n
Hinawakan ko ang cellphone ko.<\/p>\n
May bagong mensahe si Mama.<\/p>\n
\u201cAnak, masarap ba ang sabaw? Kung kulang, may apat pa akong inaalagaan. Huwag kang magtiis.\u201d<\/p>\n
Matagal kong tinitigan ang mensahe.<\/p>\n
Pagkatapos ay tumawag ako kay Mama.<\/p>\n
Pagkasagot niya, iisa lang ang sinabi ko.<\/p>\n
\u201cMa, bukas, punta kayo ni Papa rito. Isama ninyo ang pickup.\u201d<\/p>\n
Napakunot-noo si Noel.<\/p>\n
\u201cAno\u2019ng gagawin ng pickup?\u201d<\/p>\n
Pinunasan ko ang luha ko.<\/p>\n
\u201cKukunin natin lahat ng bagay sa bahay na binili ng pamilya ko.\u201d<\/p>\n
At biglang namutla si Noel.<\/p>\n
PARTE2<\/p>\n
Akala ni Noel, dala lang iyon ng pagod ko.<\/p>\n
Napatawa pa siya nang alanganin.<\/p>\n
\u201cMara, huwag kang mag-drama. Manok lang pinag-uusapan natin.\u201d<\/p>\n
\u201cHindi,\u201d sagot ko. \u201cRespeto ang pinag-uusapan natin.\u201d<\/p>\n
Sa loob ng limang taon naming pagsasama, ako iyong laging umiiwas sa gulo.<\/p>\n
Kapag nanghihiram si Aling Cora ng pera, ako ang nagsasabing, \u201cSige na, pamilya naman.\u201d<\/p>\n
Nang lumipat kami sa Quezon City, si Mama ang nagbigay ng refrigerator. Si Papa ang bumili ng washing machine. Ako ang naglabas ng P80,000 mula sa maternity savings ko para sa deposito at unang buwan ng renta dahil wala pang ipon si Noel matapos mawalan ng trabaho.<\/p>\n
Hindi ko iyon isinumbat kailanman.<\/p>\n
Kaya siguro nasanay silang isipin na anumang galing sa akin o sa pamilya ko ay puwede nilang kunin basta gusto nila.<\/p>\n
Kinagabihan, paulit-ulit akong kinumbinsi ni Noel.<\/p>\n
\u201cBawiin ko na. Hindi ko na ipamimigay.\u201d<\/p>\n
Pero hindi pagsisisi ang narinig ko sa boses niya.<\/p>\n
Takot.<\/p>\n
At tama ako.<\/p>\n
Bandang alas-diyes, may nag-message sa family group nila.<\/p>\n
Si Jessa.<\/p>\n
\u201cKuya, sa Sabado na lang namin kunin iyong apat ha. Ipapaluto ko kay Mark iyong isa para sa birthday niya.\u201d<\/p>\n
Kasunod noon, nagpadala si Aling Cora:<\/p>\n
\u201cTirhan mo rin kami ng malalaki.\u201d<\/p>\n
Ibig sabihin, napag-usapan na nila bago pa ako makarinig.<\/p>\n
May hatian na.<\/p>\n
At ako, ang may-ari ng mga iyon, ang huling nakaaalam.<\/p>\n
Nag-screenshot lang ako.<\/p>\n
Kinabukasan, bago mag-alas-nuwebe, dumating sina Mama at Papa.<\/p>\n
Pagpasok ni Mama, diretso siyang lumapit sa akin at hinawakan ang mukha ko.<\/p>\n
\u201cHindi ka natulog?\u201d<\/p>\n
Doon lang ako muling naiyak.<\/p>\n
Si Papa naman ay tahimik na nagbaba ng mga kahon mula sa pickup.<\/p>\n
Nang makita ni Noel ang mga iyon, napataas ang boses niya.<\/p>\n
\u201cSeryoso ka talaga?\u201d<\/p>\n
\u201cOo.\u201d<\/p>\n
\u201cDahil sa manok?\u201d<\/p>\n
Tumayo si Mama.<\/p>\n
\u201cNoel, hindi dahil sa manok.\u201d<\/p>\n
Mahinahon ang boses niya.<\/p>\n
\u201cKung humingi kayo ng dalawa, baka ako pa ang magdagdag. Pero ang anak ko, bagong panganak, mahina, may sugat, kulang sa tulog, tapos pinaghatian ninyo ang pagkain na inihanda ko para sa kanya na parang wala siyang karapatan doon.\u201d<\/p>\n
Walang maisagot si Noel.<\/p>\n
\u201cAng pinakamasakit, hindi ninyo man lang siya tinanong.\u201d<\/p>\n
Eksaktong alas-diyes, dumating sina Aling Cora, Mang Ben at Jessa.<\/p>\n
May dala pang dalawang malaking eco bag si Jessa.<\/p>\n
Pagpasok nila, nakita nila ang refrigerator na nakabukas at si Papa na naglalabas ng mga laman.<\/p>\n
\u201cAno ito?\u201d tanong ni Aling Cora.<\/p>\n
Sumagot si Noel.<\/p>\n
\u201cMa, nagagalit si Mara. Pinapauwi niya lahat ng gamit na bigay ng pamilya niya.\u201d<\/p>\n
Napatingin sa akin si Aling Cora.<\/p>\n
\u201cDahil lang sa ilang manok? Anak, huwag kang mababaw. Magkakamag-anak tayo.\u201d<\/p>\n
\u201cKung magkakamag-anak tayo, bakit noong ako ang nangailangan, hindi ninyo naisip na para sa akin ang padala?\u201d<\/p>\n
\u201cMasyado naman marami ang siyam!\u201d<\/p>\n
\u201cHindi ninyo pera ang ginastos. Hindi ninyo manok ang inalagaan. Hindi kayo ang bagong panganak. Bakit kayo ang nagdesisyon kung sobra?\u201d<\/p>\n
Namula si Jessa.<\/p>\n
\u201cAte, hindi ko naman hiningi. Si Kuya ang nag-alok.\u201d<\/p>\n
\u201cPero pumayag ka.\u201d<\/p>\n
Doon ko inilabas ang cellphone ko.<\/p>\n
\u201c\u2018Sa Sabado na lang namin kunin iyong apat. Ipapaluto ko kay Mark iyong isa para sa birthday niya.\u2019\u201d<\/p>\n
Nawala ang kulay sa mukha ni Jessa.<\/p>\n
Tumingin ako kay Aling Cora.<\/p>\n
\u201cAt kayo: \u2018Tirhan mo rin kami ng malalaki.\u2019\u201d<\/p>\n
Hindi na nila masabing hindi nila alam.<\/p>\n
Tahimik na inilabas ni Papa ang siyam na native na manok at inihanay sa mesa.<\/p>\n
Tiningnan ni Mama ang mga iyon.<\/p>\n
\u201cAnak, sa iyo ito. Ikaw ang magdesisyon.\u201d<\/p>\n
Huminga ako nang malalim.<\/p>\n
\u201cDalawa, iiwan ko rito. Para sa akin at kay Lia. Iyong pito, uuwi kay Mama.\u201d<\/p>\n
Napataas ang boses ni Aling Cora.<\/p>\n
\u201cMasasayang lang doon!\u201d<\/p>\n
Sumagot si Mama.<\/p>\n
\u201cHindi. May bagong panganak na kapitbahay sa amin. Kapag hindi maubos ni Mara, ibibigay ko sa kanya.\u201d<\/p>\n
Parang mas lalo siyang nainsulto.<\/p>\n
\u201cMas bibigyan mo pa ibang tao kaysa pamilya namin?\u201d<\/p>\n
Doon ko naintindihan.<\/p>\n
Hindi sila nag-aalala na masasayang ang pagkain.<\/p>\n
Karapatan ang tingin nila rito.<\/p>\n
Dahil asawa ako ni Noel, akala nila anumang mayroon ako ay awtomatikong kanila.<\/p>\n
\u201cMa, tama na,\u201d sabi ni Noel.<\/p>\n
Pero huli na.<\/p>\n
Tiningnan ako ni Aling Cora.<\/p>\n
\u201cMara, sa pag-aasawa, mas dapat mong unahin ang pamilya ng asawa mo kaysa sa pinanggalingan mong pamilya.\u201d<\/p>\n
Napatawa si Papa nang mapait.<\/p>\n
\u201cSaan ninyo nabasa iyon?\u201d<\/p>\n
Tumahimik ang lahat.<\/p>\n
\u201cAnak namin si Mara bago ninyo siya naging manugang. Hindi namin siya pinalaki para pagkatapos manganak ay magmakaawa para sa sarili niyang pagkain.\u201d<\/p>\n
\u201cPa, huwag naman po\u2014\u201d sabi ni Noel.<\/p>\n
\u201cHuwag mo akong tawaging Pa kung hindi mo kayang tratuhin ang anak ko na parang pamilya.\u201d<\/p>\n
Nanigas si Noel.<\/p>\n
Pagkaraan ng ilang minuto, nailabas ni Papa ang refrigerator, washing machine, maliit na chest freezer at microwave\u2014lahat ng binili nila noon.<\/p>\n
Hindi ko kinuha ang kama, sofa o anumang pinagsaluhan naming bilhin.<\/p>\n
Hindi ako naghiganti.<\/p>\n
Kinuha ko lang iyong malinaw na pag-aari ng pamilya ko.<\/p>\n
At doon sila tunay na nataranta.<\/p>\n
Dahil nang mawala ang refrigerator, saka nila naalala na wala pa silang pambili ng kapalit.<\/p>\n
Nang mawala ang washing machine, saka naalala ni Noel na ako ang sumasalo ng halos lahat ng malalaking gastos namin nitong nakaraang dalawang taon.<\/p>\n
Lumapit siya sa akin.<\/p>\n
\u201cMara, please. Sorry na. Hindi ko na uulitin.\u201d<\/p>\n
Tiningnan ko siya.<\/p>\n
\u201cKung hindi dumating sina Mama, magsosorry ka ba?\u201d<\/p>\n
Hindi siya sumagot.<\/p>\n
\u201cAno kung hindi ko narinig ang tawag mo?\u201d<\/p>\n
Tahimik pa rin.<\/p>\n
\u201cAno kung wala akong lakas na magsalita?\u201d<\/p>\n
Bumaba ang tingin niya.<\/p>\n
At iyon ang sagot.<\/p>\n
Hindi siya nagsisisi dahil nasaktan niya ako.<\/p>\n
Nagsisisi siya dahil nahuli ko siya.<\/p>\n
Bandang tanghali, umuwi sina Aling Cora, Mang Ben at Jessa na walang dalang manok.<\/p>\n
Naiwan si Noel sa sala.<\/p>\n
Ako naman, bumalik sa kuwarto para padedehin si Lia.<\/p>\n
Makalipas ang ilang minuto, kumatok siya.<\/p>\n
\u201cMara, puwede ba tayong magsimula ulit?\u201d<\/p>\n
Matagal ko siyang tinitigan.<\/p>\n
Mahal ko pa siya.<\/p>\n
Pero may mga araw na ang pagmamahal ay hindi sapat para takpan ang kawalan ng respeto.<\/p>\n
\u201cSisimulan natin sa tatlong bagay,\u201d sabi ko.<\/p>\n
\u201cUna, si Mama muna ang mananatili rito habang nagpapagaling ako.\u201d<\/p>\n
Tumango siya.<\/p>\n
\u201cPangalawa, walang pera, pagkain o gamit na galing sa akin ang ipapamigay mo nang hindi ako tinatanong.\u201d<\/p>\n
\u201cOo.\u201d<\/p>\n
\u201cPangatlo, hindi mo gagamitin ang salitang \u2018pamilya\u2019 para patahimikin ako kapag pamilya mo ang nakikinabang. At ikaw mismo ang magsasabi sa kanila na mali ang ginawa mo.\u201d<\/p>\n
Kinagabihan, sa harap ko, tumawag siya.<\/p>\n
Narinig kong sinabihan siya ni Aling Cora na \u201cnapapailalim ka na sa asawa mo.\u201d<\/p>\n
Pero sa unang pagkakataon, sumagot si Noel.<\/p>\n
\u201cMa, asawa ko si Mara. Hindi \u2018lang.\u2019 Iyong mga manok, para sa recovery niya. Mali ako dahil ipinangako ko sa inyo nang hindi siya tinanong.\u201d<\/p>\n
Hindi nito binura ang sakit.<\/p>\n
Pero doon nagsimula ang unang totoong pagbabago.<\/p>\n
Sa sumunod na mga linggo, si Noel ang nagluto ng sabaw tuwing umaga. Nag-aral siyang magpalit ng lampin. Kapag may hinihingi ang pamilya niya, sinasabi niyang, \u201cTatanungin ko muna si Mara.\u201d<\/p>\n
Hindi kami biglang naging perpekto.<\/p>\n
May mga gabing naaalala ko pa rin ang boses niya:<\/p>\n
\u201cKahit lugaw na lang muna si Mara.\u201d<\/p>\n
Pero natutunan ko ring ang pagpapatawad ay hindi paglimot.<\/p>\n
May kasama itong hangganan.<\/p>\n
Pagkaraan ng dalawang buwan, bumisita kami sa Bulacan.<\/p>\n
Habang karga ni Mama si Lia, itinuro niya ang apat na bagong sisiw sa likod-bahay.<\/p>\n
\u201cIyan iyong sinabi kong aalagaan ko para sa iyo.\u201d<\/p>\n
Napangiti ako.<\/p>\n
\u201cMa, huwag na. Sobra na.\u201d<\/p>\n
Umiling siya.<\/p>\n
\u201cHindi sobra ang pag-aalaga sa anak.\u201d<\/p>\n
Napatingin ako kay Noel.<\/p>\n
Lumapit siya kay Mama.<\/p>\n
\u201cMa, pasensya na po talaga.\u201d<\/p>\n
Maya-maya, sinabi ni Mama:<\/p>\n
\u201cHindi mo kailangang suklian ang sampung manok. Alagaan mo lang nang maayos ang mag-ina mo.\u201d<\/p>\n
Tumango si Noel, namumula ang mata.<\/p>\n
At sa unang pagkakataon matapos akong manganak, naramdaman kong hindi ako nag-iisa sa sariling tahanan.<\/p>\n
Ang sampung native na manok ay hindi kailanman tungkol sa pagkain lamang.<\/p>\n
Isa iyong sukatan ng respeto.<\/p>\n
Minsan, ang pinakamaliit na bagay\u2014isang mangkok ng sabaw, isang supot ng bigas, sampung manok na inalagaan sa bakuran\u2014ang naglalantad ng pinakamalaking katotohanan tungkol sa isang relasyon.<\/p>\n
Ang tunay na pamilya ay hindi iyong laging humihingi ng bahagi sa kung anong mayroon ka.<\/p>\n
Ang tunay na pamilya ay iyong unang nagtatanong kung sapat pa ba ang natitira para sa iyo.<\/p>\n
Kung may minamahal kang bagong ina, huwag mo siyang turuang magtiis para mapatunayan na mabuti siyang asawa o manugang.<\/p>\n
Alagaan mo siya habang mahina siya.<\/p>\n
Pakinggan mo siya bago ka magdesisyon para sa kanya.<\/p>\n
Dahil minsan, hindi malaking pagtataksil ang sumisira sa isang tahanan.<\/p>\n
Minsan, sapat na ang siyam na manok para ipakita kung kaninong puso ang tunay na inuuna mo.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Tatlong Araw Pagkapanganak Ko, Ipinamigay ng Asawa Ko ang Siyam sa Sampung Native na Manok ni Mama\u2014Kaya Isang Desisyon Ko ang Nagpatahimik sa Buong Pamilya Niya Tatlong araw pa lang … <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":305,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-304","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized"],"yoast_head":"\n